Đình Ngò là một di tích lịch sử – văn hóa có tuổi đời khoảng hơn 700 năm, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của làng Ngò qua nhiều thế kỷ. Ngôi đình hiện tọa lạc trên một khu đất khá rộng, khoảng 2.000 m², nằm ở vị trí trung tâm của làng Ngò, thuộc xã Đức Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam trước đây. Theo sự thay đổi về địa giới hành chính qua từng thời kỳ, khu vực này ngày nay thuộc xã Nam Xang, tỉnh Ninh Bình. Nhờ nằm ở trung tâm làng, đình không chỉ thuận tiện cho người dân đến sinh hoạt tín ngưỡng mà còn đóng vai trò như một không gian chung, nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, lễ hội và các cuộc họp của cộng đồng làng xã từ xưa đến nay.

Tên gọi Đình Ngò bắt nguồn trực tiếp từ tên làng Ngò một ngôi làng cổ có lịch sử lâu đời trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Trong truyền thống làng xã Việt Nam, đình thường được đặt tên theo tên làng để thể hiện mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa công trình kiến trúc này với cộng đồng cư dân địa phương. Vì vậy, đình không chỉ là một công trình kiến trúc đơn thuần mà còn là biểu tượng tinh thần của cả làng, nơi lưu giữ ký ức lịch sử, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của người dân qua nhiều thế hệ.

Theo các tài liệu cổ hiện còn lưu giữ tại đình, khu đất nơi Đình Ngò tọa lạc từ xa xưa đã được coi là vùng đất có địa thế đẹp, hài hòa giữa tự nhiên và phong thủy. Người xưa quan niệm đây là nơi “tụ linh tụ phúc”, tức là nơi hội tụ linh khí của trời đất và mang lại phúc lành cho cả cộng đồng làng xã. Chính vì vậy, khi lập làng và xây dựng các thiết chế tín ngưỡng chung, cư dân địa phương đã lựa chọn vị trí này để dựng đình làm nơi trung tâm sinh hoạt tâm linh và hành chính của làng. Việc lựa chọn vị trí xây đình không chỉ dựa trên yếu tố thuận tiện mà còn gắn với niềm tin rằng nơi đây sẽ giúp bảo trợ cho dân làng được bình an, mùa màng tốt tươi và cuộc sống ổn định lâu dài.

Trong đình hiện thờ ba vị danh tướng thời nhà Trần, những người có công lớn trong lịch sử dân tộc. Theo Ngọc phả, ba vị vốn là người thuộc các dân tộc Tày và Nùng, quê ở trang Quang Lang, thuộc châu Ôn, phủ Trường Khánh vùng đất ngày nay tương ứng với khu vực huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn hiện nay. Đây là vùng biên viễn có truyền thống võ nghệ và tinh thần thượng võ, nơi từng sản sinh nhiều tướng lĩnh tài ba trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước. Ba vị được nhân dân tôn làm Thành hoàng làng bởi không chỉ có tài năng quân sự mà còn nổi tiếng là những người có phẩm chất cao quý: chính trực, trung nghĩa, văn võ song toàn và luôn đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên hết.

Vào thế kỷ XIII, khi quân Nguyên – Mông nhiều lần xâm lược Đại Việt, đất nước đứng trước những thử thách vô cùng lớn. Trong bối cảnh đó, ba vị danh tướng đã đứng lên chiêu mộ binh sĩ, tập hợp lực lượng ở địa phương, hưởng ứng lời kêu gọi của triều đình nhà Trần. Các ông tham gia nhiều chiến dịch lớn nhỏ trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, cùng quân dân Đại Việt lập nên nhiều chiến công hiển hách. Những đóng góp đó không chỉ giúp bảo vệ nền độc lập của đất nước mà còn để lại dấu ấn sâu sắc trong ký ức lịch sử của nhân dân. Sau khi qua đời, công lao của các vị được triều đình ghi nhận và nhân dân tôn kính, lập đền thờ phụng lâu dài. Đối với người dân làng Ngò, ba vị không chỉ là những anh hùng lịch sử mà còn được xem là những vị thần bảo hộ cho làng, che chở và phù trợ cho cuộc sống của dân làng qua nhiều thế hệ.

Không chỉ gắn với lịch sử thời trung đại, Đình Ngò còn đóng vai trò quan trọng trong các giai đoạn đấu tranh cách mạng cận – hiện đại của dân tộc. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và sau đó là kháng chiến chống đế quốc Mỹ, ngôi đình từng trở thành một địa điểm hoạt động bí mật và là cơ sở cách mạng tin cậy của địa phương. Tại đây đã diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng của cán bộ và quần chúng, nơi tuyên truyền chủ trương, đường lối cách mạng của tổ chức Đảng ở cơ sở, đồng thời vận động nhân dân tham gia vào các phong trào kháng chiến. Nhờ vị trí thuận lợi và sự che chở của nhân dân, đình Ngò đã góp phần không nhỏ vào việc duy trì phong trào cách mạng tại địa phương trong những giai đoạn khó khăn.

Cho đến ngày nay, trong khuôn viên đình vẫn còn lưu giữ những dấu tích gắn liền với các sự kiện cách mạng tiêu biểu. Những dấu tích này trở thành minh chứng sinh động cho truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và sự đóng góp của người dân địa phương vào thắng lợi chung của dân tộc trong các cuộc kháng chiến.

Theo các tài liệu lịch sử và kiến trúc còn lại, Đình Ngò được xây dựng vào thời Lê và sau đó trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ khác nhau. Mặc dù chịu ảnh hưởng của thời gian, chiến tranh và thiên tai, ngôi đình vẫn giữ được những nét cơ bản của kiến trúc cổ truyền, đặc biệt là phong cách nghệ thuật đặc trưng của giai đoạn Hậu Lê. Chính sự kết hợp giữa giá trị lịch sử lâu đời, ý nghĩa tâm linh và vai trò trong các giai đoạn cách mạng đã làm cho Đình Ngò trở thành một di tích có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cộng đồng địa phương cũng như đối với việc nghiên cứu lịch sử – văn hóa của vùng đồng bằng Bắc Bộ.