Chùa Điều, tên chữ là Điều Tự, tọa lạc tại thôn Đông Tự, xã Vũ Bản, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam, nay thuộc xã Bình Giang, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa có lịch sử lâu đời, trải qua nhiều thay đổi về địa giới hành chính và tên gọi của làng.

Trước thời Trần cho đến đầu thời Nguyễn, khu vực nơi chùa tọa lạc thuộc làng Thành Thị (còn gọi là làng Vọc) và từng mang nhiều tên gọi khác nhau theo từng thời kỳ: đầu tiên là Đại Mục, sau đổi thành Nhân Mục, tiếp đến là Quắc Thị, rồi Quắc Hương, và cuối cùng trở thành Thành Thị, thuộc tổng Kim Lũ, huyện Mỹ Lộc, phủ Thiên Trường, tỉnh Nam Định. Khi tỉnh Hà Nam được thành lập năm 1890, xã Thành Thị thuộc tổng Kim Lũ (sau đổi tên thành Ngọc Lũ) thuộc huyện Bình Lục.

Chùa Điều tọa lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng, giữa những cánh đồng lúa bạt ngàn, tạo không gian yên tĩnh, thanh tịnh. Theo các cụ cao niên trong làng, chùa được xây dựng từ thời Trần, nằm ngay trung tâm Thái ấp Quắc Hương xưa – vùng đất quan trọng của triều đình Trần. Vị trí chùa rất gần các di tích lịch sử nổi tiếng: cách Đình Cả, nơi thờ Thái sư Trần Thủ Độ và các bậc quân vương nhà Trần, khoảng 500 mét về phía Đông, và cách Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần – Chùa Phổ Minh khoảng 6 km về phía Nam, tạo nên một vùng không gian tâm linh và lịch sử gắn kết mật thiết.

Chùa Điều là một ngôi chùa cổ kính, được ghi nhận trong minh văn khắc trên khánh đá vào tháng 8, năm Nhâm Thân, niên hiệu Chính Hòa thứ 13 (1692), thời vua Lê Hy Tông. Minh văn có đoạn viết:

…Nay nhận thấy chùa Điều ở trong xã là nơi cổ tích danh lam, thắng địa của nước Việt, lầu rồng sừng sững, xà cột chạm khắc lớp lớp, cột phượng chót vót trời xanh, xây nền phúc thiện cao dầy, lại thêm ngôi điện vững như bàn đá. Hàng đêm tụng kinh niệm Phật, ngày ngày sư thầy dâng hoa, dốc lòng đem hết công sức hướng về điều thiện. Chốn nơi đây, tùng trúc tốt tươi, nghìn năm thịnh đạt, lan quế ngát hương, vạn đời hưng vượng, há chẳng phải là chốn hồ tiên thế giới, thắng địa tiên cảnh vậy. Duy chỉ có khánh đá là khí cụ chưa tạo, mà còn chờ người nhân đức sâu dầy tại nơi đây hưng công…”

Nội dung minh văn cho thấy chùa Điều đã được xây dựng từ trước năm 1692, là một danh lam nổi tiếng trong vùng, với kiến trúc quy mô và đầy đủ các hạng mục: tam quan, gác chuông, thượng điện, nhà khách…. Tuy nhiên, lúc này khánh đá – một vật khí quan trọng trong tín ngưỡng Phật giáo – vẫn chưa được tạo, và còn chờ người có tâm đức trong làng phát tâm làm khánh để cúng tiến.

Theo ghi chép và truyền thuyết địa phương, người đảm nhận việc tạo khánh đá là ông Trần Viết Nho (sinh 1642 – mất 1712), người làng Thành Thị, xóm Bắc Hợp. Ông vốn là quan võ dưới triều Hậu Lê, lập nhiều chiến công, đặc biệt trong việc bảo vệ phiên dậu phía nam của đất nước, được phong tước Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân Phù Nam vệ. Khi tuổi cao, ông về nghỉ hưu tại quê hương, mở nhà thuốc Tế Sinh đường, trở thành thầy thuốc nổi tiếng, tài giỏi và nhân đức, được dân trong vùng vô cùng tôn kính.

Ông Trần Viết Nho còn là Phật tử tu tại gia, được tôn hiệu là Huyền Uy đại pháp, đồng thời là chắt nội của Quốc Tử giám Giám sinh Trần Quý công (thụy Phúc) và cháu nội của Quốc Tử giám Giám sinh Trần Quý công (thụy Văn Trinh). Với lòng thành kính, ông cùng vợ, con cháu nội ngoại và các chức sắc, nhân dân trong làng đã phát tâm tạo khánh đá và tiến cúng cho chùa Điều.