Tháp cổ Bình Sơn nằm trên địa bàn xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ là kiệt tác kiến trúc nghệ thuật đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Bên cạnh tháp là chùa Vĩnh Khánh (chùa Then), vì vậy, nhiều người dân vẫn gọi tháp Bình Sơn là Tháp Then. Tháp cao gần 16m, được xây dựng vào đời Lý – Trần. Không chỉ có giá trị văn hóa, lịch sử vô giá, quần thể kiến trúc tháp cổ Bình Sơn – chùa Vĩnh Khánh còn là điểm tham quan, chiêm bái hấp dẫn du khách, là biểu tượng cho sự sáng tạo và bàn tay tài hoa của con người Việt Nam.

Tháp Bình Sơn gắn liền với lịch sử hình thành của chùa Vĩnh Khánh. Chùa Vĩnh Khánh, còn được gọi là Vĩnh Khánh Tự, được xây dựng vào đầu thế kỷ XI, dưới triều đại Lý Thánh Tông, là một trong những ngôi chùa cổ kính nhất gắn liền với lịch sử của Thăng Long xưa.

Vị trí đắc địa giữa vùng đất thiêng liêng khiến chùa trở thành nơi lui tới của không chỉ dân làng mà cả các hoàng thân quốc thích thời bấy giờ. Đặc biệt, vào thời Trần, chùa được xem như trung tâm văn hóa tâm linh quan trọng, nơi tổ chức các lễ hội lớn và các hoạt động Phật giáo thu hút đông đảo Phật tử.

Trở lại với tháp Bình Sơn, hiện tháp có 11 tầng (tính theo mái và cửa tầng tháp), nhưng chúng ta đã tìm được viên gạch có đề chữ “Thập tam tầng”, vì thế, có thể tin được tháp có thể có 13 tầng, không phải là tháp của vị tu hành nội địa mà chủ yếu là tháp Phật (Vị nào? Chưa rõ). Tháp Bình Sơn không được gia cố nền móng như các kiến trúc do triều đình thời Lý và Trần cho dựng (như chúng ta đã biết). Tháp được xây hoàn toàn bằng nhiều loại gạch đất nung (kể cả móng) khác nhau. Các lớp gạch xây đế tháp có kích cỡ gần gũi với gạch thời Lý và Trần (dài 40 – 43cm, rộng 22- 25cm, dày 4 – 5cm).

Những mảng đắp có trang trí ở các tầng dưới là hoàn chỉnh nhất. Từ tầng thứ ba trở lên, trang trí vẫn còn, nhưng càng lên cao, chiều ngang mặt tháp càng bị thu hẹp, thì trang trí càng giảm dần. Bệ tháp khá lớn, cao 1,62m, mỗi cạnh dài 4,45m. Xếp từ nền lên, là sáu hàng gạch khẩu. Các hàng gạch này cứ thụt vào dần theo chiều cao của bệ. Tiếp đến là một hàng cánh hoa cúc vạn thọ. Trên nữa, úp xuống sáu hàng gạch “lợi chậu” trơn. Rồi đến hàng “sư tử hý cầu”, mà khung viền là những “cánh hoa cúc” (hình dấu phẩy). Bên trên khung, có hàng diềm lá “sòi” và một hàng gạch trang trí bằng hình “cánh sen dẹo” (tức cánh sen cách điệu, úp xuống, mũi uốn cong tròn). Rồi đến hàng gạch “vành song” hình “vỏ măng”. Trở lên, hai hàng gạch trang trí bằng hình “cánh sen ngửa” kết thúc tầng bệ, các cánh sen cách điệu này cũng uốn cong mũi, giữa có những vòng tròn kết theo kiểu hoa “mặt nhẫn”, vòng to ở giữa, các vòng con sắp cạnh nhau ở bốn phía.

Tiếp trên tầng bệ là tầng thứ nhất, cao 2,72m, cạnh rộng 3,3m, bốn phía có “cửa tò vò” “chém góc” trên và đều có mũ cửa gần gũi với các mũ cửa của kiến trúc gỗ thuộc thế kỷ XVII về sau. Khuôn cửa được trang trí bằng hình “lá lật uốn nổi”. Hai bên cửa, có sáu “đố” dọc, hình chữ nhật. Trong mỗi “đố” có ba “ô” tròn chứa rồng chạm nổi: đầu quay vào giữa, chân rồng đạp ra ngoài, nền là các sống “cúc dây” nhỏ. Cả ba ổ rồng nằm trong khung có diềm khắc chìm các nét “cánh hoa cúc” (hình dấu phẩy). Bên trên, ở các “đố” là hàng “gạch gờ” có vạch lõm “hoa dây”. Trên nữa, là hàng đấu ba chạc (con sơn). Chen giữa hai “đấu ba chạc”, có một “lá đề” trang trí bằng “hoa dây uốn nổi”. Kết thúc tầng thứ nhất, là sáu hàng “gạch khẩu”, “từng cấp” nhô ra thay mái.

Tầng thứ hai cao 1,68m, cạnh rộng 2,72m. Mở đầu là chín hàng gạch khẩu nhô ra thụt vào. Rồi đến hàng “cánh sen ngửa” đỡ lấy các hàng gạch, được phối hợp thành tám khung hình chữ nhật, mỗi mặt đều có cửa tò vò, với tám khung kẹp hai bên. Trong mỗi khung, là hình đắp nổi một khung có hình tháp nhỏ năm tầng, chiếu diễu hào quang (những đường kẻ thẳng toả ra từ hình tháp). Viền khung, cũng là những hàng “cánh hoa cúc” (hình dấu phẩy) vạch chìm. Như tầng thứ nhất, tầng thứ hai cũng có các “đấu ba chạc” cùng “lá đề” và cũng kết thúc bằng sáu hàng “gạch khẩu” nhô ra thành mái. Mặt đứng của hàng gạch cuối cùng được in nổi hình “cúc dây” uốn. Góc mái cong được trang trí bằng một “lá đề”, có hình “hoa dây uốn nổi” bên trong. Từ tầng này trở lên không có hình rồng nữa. Tầng thứ ba cao 1,27m, rộng 2,40m, được bố trí tương tự tầng hai, nhưng hàng “cánh sen” và hàng “gạch khẩu” bị rút bớt đi. Từ đây trở lên, các tầng đều tương tự tầng ba, nhưng không còn hình “cúc dây” ở diềm mái; thay vào đó là hình “cánh hoa cúc” (hình dấu phẩy). Do rút bớt các hàng gạch khẩu hay do cắt xén các viên gạch trang trí hình tháp, các tầng càng cao, càng hẹp dần. Tầng thứ tám được trang trí bằng hình tháp, xen kẽ có hình “hoa chanh” “bổ ô vuông mắt cáo”. Để thích hợp kích thước thu nhỏ dần, trên gạch trang trí tháp thường bị xén khá tùy tiện, thường chỉ còn 3 tầng…

Về chất liệu, nhìn chung tháp Bình Sơn được xây dựng bằng ba loại gạch hình dáng khác nhau.