Chùa Gám có tên chữ là Chí Linh tự, trong đó “Gám” là cách gọi dân gian bắt nguồn từ tên làng cổ Chân Cảm. Cùng nằm trong quần thể, đền Gám mang tên chữ Chân Cảm từ, song trong đời sống thường nhật, người dân quen gọi là Đền Cả – hàm ý chỉ ngôi đền lớn nhất, có vị thế trung tâm trong không gian văn hóa – tín ngưỡng của vùng Kẻ Gám xưa.

Hiện nay, cụm di tích đền – chùa Gám tọa lạc tại xóm 3, xã Quan Thành, tỉnh Nghệ An. Với vị trí nằm trong khu vực đồng bằng xen đồi núi, gần các trục giao thông và khu dân cư, di tích không chỉ thuận lợi cho việc hành hương, lễ bái mà còn giữ vai trò như một điểm hội tụ văn hóa – tâm linh của cộng đồng địa phương và du khách thập phương.

Theo các tư liệu cổ còn lưu lại, chùa Gám có nguồn gốc từ thời tiền Lý, khi ấy chỉ là một am tranh nhỏ ẩn mình giữa không gian tĩnh mịch. Sang thời nhà Trần, quy mô chùa dần được mở rộng, đặt nền móng cho sự phát triển lâu dài về sau. Đến thế kỷ XVI, dấu mốc quan trọng được ghi nhận khi Trịnh Thị Ngọc Dung – phu nhân của Lại Quận công Phan Công Tích đã phát tâm công đức, đứng ra trùng tu và tôn tạo toàn bộ khu đền – chùa Gám. Từ đó, nơi đây không chỉ là một cơ sở tôn giáo mà còn trở thành thắng địa tâm linh có quy mô và ảnh hưởng rộng lớn trong vùng.

Năm 1645, danh sĩ Ngũ Phương Tiên Sinh đã mở trường dạy học ngay trong khuôn viên đền – chùa. Ngôi trường nhanh chóng nổi danh, đào tạo nhiều nhân tài đỗ đạt cao, giữ những chức vị trọng yếu trong triều đình. Trong số đó có thể kể đến Lê Hiệu, Trần Đăng Dinh, Hồ Sĩ Dương… Điều này cho thấy vai trò của chùa Gám không chỉ trong đời sống tín ngưỡng mà còn là trung tâm giáo dục, hun đúc nhân tài cho đất nước. Trải suốt các thế kỷ XVII đến XX, di tích luôn được các triều đại phong kiến quan tâm tu bổ, gìn giữ.

Trong không gian thờ tự của đền Gám, nhiều nhân vật lịch sử và tín ngưỡng được phối thờ, tiêu biểu như Lý Thiên Cương, Lý Nhật Quang, Trần Hưng Đạo, Hoàng Tá Thốn, cùng Trịnh Thị Ngọc Dung và các bậc tiền nhân có công khai khẩn, lập làng. Bên cạnh đó, di tích còn thờ Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ, thể hiện sự kết nối giữa truyền thống lịch sử và tinh thần dân tộc hiện đại.

Tuy nhiên, cùng với những biến động dữ dội của lịch sử, đặc biệt trong các giai đoạn như Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, cải cách ruộng đất (1950 – 1954) và những năm biến động sau đó, đền – chùa Gám đã nhiều lần bị phá hủy, tiêu thổ và sử dụng cho các mục đích công ích khác. Năm 1972, khu di tích được trưng dụng làm trụ sở Ủy ban nhân dân xã Xuân Thành.

Mãi đến năm 2007, khi trụ sở hành chính được chuyển đi, khu đền – chùa mới có điều kiện phục hồi. Di tích được mở rộng khuôn viên và được Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Những năm tiếp theo, đặc biệt từ năm 2010, một số hạng mục quan trọng như đài Quan Âm, cổng Tam quan được tu bổ. Đến cuối năm 2011, khi hoạt động Phật giáo chính thức được khôi phục và chùa có trụ trì, công cuộc trùng tu bước vào giai đoạn quy hoạch bài bản, từng bước định hình diện mạo khang trang như ngày nay.

Từ một am tranh sơ khai, trải qua bao thăng trầm lịch sử, đền – chùa Gám đã trở thành một trung tâm văn hóa – tâm linh tiêu biểu, nơi hội tụ giữa truyền thống tín ngưỡng, giáo dục và tinh thần yêu nước của vùng đất xứ Nghệ.