Chùa Giai (còn gọi là chùa Văn Hoa) là một công trình kiến trúc cổ có lịch sử hình thành từ sớm. Đến thời nhà Nguyễn, chùa được mở rộng với quy mô lớn, gồm hai tòa kiến trúc chính. Năm 1825, tòa Chính điện đã được tu sửa, đánh dấu một giai đoạn phát triển quan trọng, góp phần hoàn thiện diện mạo khang trang của ngôi chùa.

Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, chùa Giai còn gắn bó mật thiết với những biến động lịch sử của địa phương. Trong giai đoạn 1930 – 1945, đặc biệt dưới ảnh hưởng của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, chùa từng là địa điểm hoạt động bí mật của Chi bộ Đảng, nơi tổ chức hội họp, lãnh đạo quần chúng đấu tranh giành chính quyền. Ông Nguyễn Đình Tùng, huyện Uỷ viên, sinh hoạt tại chi bộ Xuân Tường về Văn Giai tổ chức thành lập Chi bộ Kiên Tiên, do ông Văn Đình Thao làm bí thư. Về sau, chi bộ này sát nhập với chi bộ Xuân Bảng, Phúc Yên để sinh hoạt. Các chi bộ Thanh Khai ra đời, chùa Giai là địa điểm hoạt động bí mật của các chi bộ. Tại đây, các đảng viên đã ra sức tuyên truyền, giác ngộ quần chúng, truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, các chủ trương của cách mạng, vận động nhân dân nổi dậy đấu tranh đánh đổ đế quốc và tay sai, bắt tổng lý, hương chức trả lại ruộng đất cho dân cày.

Tháng 6 năm 1945, các ông Nguyễn Đình Tùng và Nguyễn Đình Khiếng về tổ chức thành lập Mặt trận Việt minh, tuyên truyền giải thích tình hình trong nước và thế giới có nhiều biến động, thời cơ cách mạng có nhiều thuận lợi và mặt trận Việt minh ở Thanh Khai ra đời. Chùa Giai là một trong những địa điểm hoạt động bí mật của chi bộ Đảng để lãnh đạo quần chúng đấu tranh giành chính quyền tại địa phương. Với địa thể nằm giữa hai tuyến giao thông thuỷ bộ sông Lam, lại có các rú Đởng, rú Án, rú Ó xung quanh che chắn, bảo vệ, chùa Giai được chọn là nơi cất giấu vũ khí, đạn dược và thiết bị của nhà máy cơ khí Vịnh về sơ tán tại đây vào năm 1964.

Trải qua thời gian và tác động của thiên nhiên, đến những năm 1950 – 1960, tòa Tiền đường của chùa bị xuống cấp nghiêm trọng và sụp đổ. Trước thực trạng đó, năm 2005, nhân dân địa phương cùng du khách thập phương đã chung tay đóng góp để phục dựng lại Tiền đường trên nền cũ, giữ nguyên phong cách kiến trúc truyền thống. Đồng thời, nền Chính điện cũng được tôn cao nhằm tăng khả năng chống chịu trước điều kiện khí hậu khắc nghiệt của miền Trung.

Nhờ những nỗ lực bảo tồn ấy, chùa Giai tiếp tục được gìn giữ và phát huy giá trị, trở thành một địa điểm tiêu biểu trong hệ thống di sản của địa phương. Hiện nay, chùa do chính quyền sở tại trực tiếp quản lý theo phân cấp bảo tồn di tích.

Bên cạnh hệ thống thờ tự Phật giáo, chùa còn phối thờ nhiều nhân vật có vị trí đặc biệt trong tâm thức dân tộc như Hồ Chí Minh, Trần Hưng Đạo cùng tín ngưỡng Tam tòa Thánh Mẫu. Sự kết hợp này phản ánh rõ nét hiện tượng dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa, một đặc trưng tiêu biểu trong đời sống tâm linh của người Việt qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, chùa Giai (chùa Văn Hoa) vẫn giữ được diện mạo tương đối nguyên vẹn, phản ánh rõ giá trị của một công trình kiến trúc truyền thống. Ngôi chùa được bố trí gồm hai tòa chính, kết cấu hài hòa, tạo nên một tổng thể kín đáo, tĩnh tại một không gian thích hợp cho đời sống tu tập và hướng thiện.

Về vị trí, chùa tọa lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng, nằm thoai thoải trên rú Chùa và quay mặt về hướng Nam. Phía trước, ở khoảng cách không xa, là dòng sông Lam uốn lượn, góp phần tạo nên thế đất đẹp, phù hợp với quan niệm phong thủy truyền thống. Sự lựa chọn địa điểm này cho thấy sự tính toán hợp lý của người xưa, vừa thuận lợi về cảnh quan, vừa bảo đảm yếu tố bền vững trước điều kiện tự nhiên.