Chùa Viên Quang tọa lạc tại xã Quan Thành, tỉnh Nghệ An. Ban đầu, chùa có tên là Sài Màng, sau khi bị một trận bão làm đổ sập, người dân đã cùng nhau đóng góp công sức để dựng lại chùa và đổi tên thành Viên Quang. Tên gọi này mang ý nghĩa biểu trưng cho ánh sáng tròn đầy, viên mãn, thanh tịnh thể hiện ước vọng về sự hưng thịnh, tốt đẹp và bền vững.

Theo nội dung văn bia Thanh Thủy xã Viên Quang tự bi, chùa Viên Quang được khởi dựng vào thời nhà Lê, bắt đầu vào ngày 15 tháng 8 năm Đinh Mùi (1607) và hoàn thành vào ngày 16 tháng 5 năm Mậu Thân (1608). Ngay từ buổi đầu, ngôi chùa đã được xây dựng với quy mô khá bề thế, kiến trúc tráng lệ, thể hiện trình độ tổ chức và tay nghề tinh xảo của thợ thủ công đương thời. Không gian Phật điện gồm bảy tòa nhà, các bảo tọa được bài trí trang nghiêm, hệ thống tượng Phật được tôn tạo công phu, sắc diện rực sáng như vàng, tạo nên một cảnh tượng uy nghi, thanh tịnh. Chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm mở rộng pháp hội, quy tụ Phật tử, nơi tích tụ và lan tỏa công đức trong cộng đồng.

Văn bia cũng ghi nhận vai trò của một vị thiện sĩ họ Đinh – người đã phát tâm Bồ đề, đứng ra đóng góp công sức và tài lực cho việc xây dựng chùa. Theo quan niệm truyền thống, chùa là “phúc điền” (ruộng phúc), nơi gieo trồng công đức để nhận lại quả báo tốt lành. Vì vậy, công đức của vị thiện sĩ này được xem là nền tảng mang lại phúc báo lâu dài cho gia đình và dòng tộc, hưởng trọn “ngũ phúc” gồm phú, quý, thọ, khang, ninh, đời đời hưng thịnh. Quan niệm ấy phản ánh rõ tư tưởng nhân quả và niềm tin sâu sắc của xã hội đương thời đối với việc kiến tạo và bảo trợ cơ sở Phật giáo.

Bước sang thế kỷ XX, trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, chùa Viên Quang lại mang trên mình một vai trò hoàn toàn khác. Nơi đây trở thành địa điểm hội họp, liên lạc bí mật của các chiến sĩ cách mạng. Tuy nhiên, khi thực dân Pháp thiết lập đồn binh tại khu vực, chùa bị chiếm dụng và biến thành một trong ba địa điểm giam giữ, tra tấn các cán bộ, đảng viên yêu nước. Từ một không gian linh thiêng của Phật giáo, chùa Viên Quang đã trở thành chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử đầy đau thương nhưng cũng hết sức kiên cường của dân tộc.

Trải qua thời gian cùng những biến động khắc nghiệt của lịch sử, đặc biệt là các cuộc chiến tranh, chùa Viên Quang dần rơi vào cảnh hoang phế. Phần lớn kiến trúc bị tàn phá, chỉ còn lại một số dấu tích như tượng cổ, khánh đá, bia đá, cùng tam quan và một ngôi chính điện nhỏ đã xuống cấp nghiêm trọng. Thực trạng này không còn đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt Phật sự của Tăng Ni và tín đồ Phật tử tại địa phương.

Năm 2009, Thượng tọa Thích Chân Quang trong chuyến trở về thăm quê Nghệ An đã đến thăm chùa Viên Quang. Trước thực trạng xuống cấp của di tích, tâm nguyện khôi phục và tái thiết ngôi cổ tự đã được khởi phát mạnh mẽ. Sau đó một năm, lễ công bố quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An về việc cho phép phục hồi chùa Viên Quang đã được tổ chức trang trọng, đánh dấu bước khởi đầu cho quá trình trùng hưng di tích.

Không gian kiến trúc chùa Viên Quang được tổ chức theo hướng kết hợp giữa yếu tố truyền thống và quy mô hiện đại, tạo nên một tổng thể hài hòa, vừa đáp ứng nhu cầu tu học, vừa bảo tồn các giá trị di sản.

Trung tâm của quần thể là Chính điện hai tầng, với diện tích sàn gần 1.000 m², quy mô tương đối lớn so với các cơ sở tôn giáo trong khu vực. Công trình được phân tầng chức năng rõ rệt: tầng dưới bố trí nhà Tổ, là nơi tưởng niệm chư vị tiền bối và các bậc khai sơn (Tổ Bồ Đề Đạt Ma, Phật hoàng Trần Nhân Tông, Chử Đổng Tử); tầng trên là chính điện thờ Thích Ca Mâu Ni, không gian hành lễ trang nghiêm, giữ vai trò trung tâm trong sinh hoạt tín ngưỡng của chùa.