Chùa Thiên Tạo là một ngôi chùa động độc đáo nằm trong hang đá thuộc lèn Vũ Kỳ, nay tọa lạc trên địa bàn xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An.

Lèn Vũ Kỳ trước đây vốn là một quần thể núi đá gồm chín mỏm núi lớn nhỏ nối tiếp nhau, tạo thành thế núi trùng điệp giữa vùng đồng bằng. Tuy nhiên, qua thời gian cùng quá trình khai thác đá kéo dài, phần lớn các mỏm núi đã bị phá vỡ, hiện nay chỉ còn lại bốn mỏm núi tồn tại.

Ở phía đông lèn Vũ Kỳ có một hang động tự nhiên đặc biệt, tuy không phải hang lớn nhất nhưng lại mang hình dáng tựa giọt nước hay búp sen khổng lồ, tạo nên vẻ đẹp kỳ thú hiếm có. Không gian trong động khô ráo, sạch sẽ, nhiều ngách đá sâu hun hút, vừa huyền bí vừa linh thiêng. Chính vẻ đẹp tự nhiên ấy đã khiến nơi đây từ rất sớm trở thành điểm dừng chân của những người hướng Phật.

Tương truyền, vào khoảng thế kỷ XV, các Phật tử trong vùng đã chọn hang động này làm nơi tụng kinh, niệm Phật và hành lễ. Từ đó, một ngôi chùa đặc biệt dần hình thành giữa lòng núi đá mà hầu như không cần sự can thiệp lớn của bàn tay con người. Bởi được tạo dựng hoàn toàn từ thiên nhiên nên người dân gọi nơi đây là chùa Thiên Tạo – nghĩa là ngôi chùa do trời tạo thành.

Xưa kia, lèn Vũ Kỳ là quần thể núi đá có nhiều hang động rộng lớn và nổi tiếng như hang Tiền, hang Bạc, hang Bông Lúa… Tuy nhiên, trải qua thời gian cùng những biến động địa chất, phần lớn các hang động ấy đã bị sập hoặc mất lối vào. Đến nay, chùa Thiên Tạo gần như là hang động nguyên vẹn duy nhất còn tồn tại, trở thành dấu tích quý giá của cả một vùng núi đá cổ.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhờ địa thế kín đáo và hiểm trở, chùa Thiên Tạo cùng lèn Vũ Kỳ đã trở thành nơi cất giấu lương thực, vũ khí cho các đơn vị quân đội hoạt động trong vùng. Phong trào Cần Vương chống Pháp, Lèn Vũ Kỳ và chùa Thiên Tạo ở huyện Đô Lương được lãnh tụ Nguyễn Xuân Ôn sử dụng làm nơi luyện tập binh dao, rèn đúc vũ khí tuyển mộ quân cờ, phất cờ chống Pháp.

Cuối năm 1929, ông Nguyễn Phong Sắc cử cán bộ ra Yên Thành để lựa chọn những Đảng viên Tân Việt tích cực, tổ chức một cuộc họp ở lèn Vũ Kỳ, thành lập chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng, gồm các ông Phan Đăng Điệu làm Bí thư, Phan Xuân Thuyên, Phan Lạc và một số vị khác.

Năm 1937, Đoàn Thanh niên Dân chủ huyện Yên Thành đã họp mít tinh tại chùa Thiên Tạo để tưởng nhớ ông Phan Thanh², một chiến sĩ cách mạng hoạt động công khai nơi tiếng của Đảng vừa từ trần và để tuyên truyền vận động Thanh niên. Cuộc mít tinh này vừa có ý nghĩa chính trị vừa là hoạt động văn hóa tham quan du lịch thích hợp với lứa tuổi Thanh niên. Những bài hát tập thể như: Quốc tế ca, Bài hát thanh niên xích vệ bằng tiếng Pháp vận động trong chùa Thiên Tạo.