Chùa Bà Bụt có tên chữ là Tiên Tích tự, gắn với dấu tích linh thiêng và những huyền tích dân gian lưu truyền trong vùng. Nguyên bản, chùa có tên là chùa Thượng Thọ theo tên thôn.

Hiện nay, chùa nằm tại xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An. Ngôi chùa tọa lạc giữa không gian làng quê thanh bình, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Trong kho tàng truyền thuyết dân gian xứ Nghệ, chùa Bà Bụt là một ngôi cổ tự gắn liền với nhiều huyền tích linh thiêng được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tương truyền rằng, thuở xưa tại bến đò Trung Lở gần chùa Thượng Thọ có một cô lái đò nổi tiếng xinh đẹp, dịu dàng và đoan trang. Một buổi trưa nọ, có người thanh niên trong làng đi ngang qua, vì thấy cô gái dung mạo mỹ miều nên buông lời trêu ghẹo thiếu lễ độ. Bất ngờ, cô lái đò hóa hiện thành Phật Bà Quan Âm với mười hai cánh tay, ngự lên đầu người thanh niên rồi đưa anh ta vào một lùm cây xanh ven sông. Khi đến nơi, người ấy bỗng cảm thấy thân thể nhẹ bẫng, ngẩng đầu lên thì thấy một đám mây ngũ sắc từ từ bay về phía trời cao. Từ sự linh ứng kỳ lạ ấy, nhân dân tin rằng nơi đây từng hiển hiện dấu tích của Phật Bà nên đổi tên chùa Thượng Thọ thành Tiên Tích tự, nghĩa là “ngôi chùa lưu dấu tiên Phật”, còn trong dân gian quen gọi bằng cái tên gần gũi và linh thiêng hơn: chùa Bà Bụt.

Nhiều thư tịch cổ như Nghệ An ký, Đại Nam nhất thống chí, Lịch sử Nghệ An, Lịch sử Đảng bộ huyện Đô Lương, hay các công trình nghiên cứu về Uy Minh Vương Lý Nhật Quang đều nhắc đến ngôi cổ tự này như một danh lam có nguồn gốc từ thời Lý. Theo sử liệu, vào thế kỷ XI, hoàng tử Lý Nhật Quang, người con thứ tám của vua Lý Thái Tổ được triều đình cử vào trấn nhậm Nghệ An với chức Tri châu. Trong thời gian cai quản vùng đất này, ông đã có nhiều công lao khai hoang mở cõi, phát triển kinh tế, ổn định đời sống nhân dân và xây dựng nền trị an nơi biên viễn. Trong tâm thức dân gian xứ Nghệ, Phật Bà Quan Âm ở chùa Bà Bụt luôn hiển linh phù trợ cho Uy Minh Vương trong mọi công việc lớn lao vì dân vì nước. Tương truyền rằng, trong những cuộc chinh phạt quân Chiêm Thành và dẹp loạn vùng biên giới phía Tây, Lý Nhật Quang nhiều lần được Phật Bà linh ứng trợ giúp, giúp quân sĩ vượt qua hiểm nguy và giành thắng lợi. Đặc biệt, trong một lần đem quân đánh Lão Qua, ông bị trọng thương. Ngựa chiến đưa ông về đến vùng Bạch Đường thuộc thôn Thượng Thọ thì gặp một bà tiên xuất hiện bên chùa Tiên Tích, báo rằng: “Quả Sơn là nơi địa linh, muôn đời có thể hóa thân ở xứ ấy.”

Nghe theo lời chỉ dẫn ấy, Uy Minh Vương trở về vùng Quả Sơn rồi hóa thân tại đó. Sau khi ông mất, quan quân và nhân dân đã lập đền thờ tại Quả Sơn để tưởng nhớ công lao của vị danh thần. Từ đó, hằng năm vào dịp lễ “Nghinh xuân” ngày 20 tháng Giêng âm lịch, dân chúng lại long trọng rước di tượng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang từ đền Quả Sơn về chùa Bà Bụt để làm lễ tạ ân, tạo nên một nét sinh hoạt văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất ven sông Lam. Phía trước chùa là dòng Lam giang hiền hòa, thơ mộng quanh năm bồi đắp phù sa; phía sau tựa lưng vào chân núi Hội sừng sững như một bức bình phong thiên tạo che chở cho ngôi cổ tự. Thế đất “tọa sơn hướng thủy” ấy đã tạo nên vẻ uy nghi và linh thiêng cho chùa Bà Bụt suốt hàng nghìn năm lịch sử.

Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, chiến tranh và thiên tai, ngôi chùa vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính và chiều sâu tâm linh đặc biệt. Không mang dáng dấp đồ sộ hay nguy nga như nhiều đại tự khác, chùa Bà Bụt gây ấn tượng bởi vẻ đẹp trầm mặc, huyền bí và tinh tế ẩn sâu trong từng chi tiết kiến trúc. Mỗi họa tiết chạm khắc, mỗi đường nét trang trí đều phản ánh trình độ mỹ thuật dân gian đặc sắc cùng thế giới quan tâm linh phong phú của cư dân xứ Nghệ.

Năm 2018, gia đình ông Đặng Sỹ Linh, xã Lam Sơn phát tâm xây dựng Tam Quan trị giá 1,2 tỷ đồng. Gia đình bà Lê Thị Cư có con trai anh Đào Văn Công đồng tư 1,7 tỷ đồng xây dựng nhà thờ Mẫu. Nhà thờ Mẫu được khởi công xây dựng ngày 24/9/2018. Công trình đã hoàn thành các hạng mục bao gồm: 3 gian nhà chính, đồ thờ trong nhà phục vụ cho việc hành lễ tại nhà thờ Mẫu.

Khuôn viên chùa được quy hoạch trên diện tích khoảng 20.521m², tạo thành một quần thể kiến trúc tâm linh rộng rãi, hài hòa giữa không gian thờ tự, cảnh quan sinh thái và các công trình phụ trợ phục vụ sinh hoạt Phật giáo. Tổng diện tích xây dựng khoảng 702m², mật độ xây dựng chiếm 3,40%, phần lớn diện tích còn lại dành cho sân vườn, hồ nước, cây xanh và hệ thống giao thông nội bộ, tạo nên không gian thanh tịnh, thoáng đãng và gần gũi với thiên nhiên.