Chùa Hồ Thiên có tên chữ là Trù Phong tự, tọa lạc ở độ cao 580m trên núi Phật Sơn, thuộc thôn Phú Ninh, xã Bình Khê, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Chùa nằm trên lưng chừng núi, phía sau và hai bên chùa đều có núi bao bọc, phía trước có đồi tạo thành một vùng phúc địa ở giữa mà theo thuật phong thủy đó là “Tả thanh long, hữu bạch hổ, sau có chẩm, trước có án”.

Theo các nguồn thư tịch và văn bia hiện còn, chùa Hồ Thiên được hình thành từ thời Trần, gắn trực tiếp với hoạt động hoằng pháp và đào tạo của Thiền sư Pháp Loa (Phổ Tuệ Minh Giác tôn giả) – Đệ nhị Tổ của Thiền phái Trúc Lâm. Trong khoảng thời gian 1322 – 1327, dưới triều vua Trần Minh Tông, Thiền sư Pháp Loa đã cho khởi dựng am Hồ Thiên làm nơi tu thiền, học đạo dành cho những tăng sĩ ưu tú. Đây là các vị tăng đã hoàn thành xuất sắc quá trình tu học tại chùa Quỳnh Lâm, được coi là đủ giới hạnh, đạo lực và tri thức để tiếp tục rèn luyện chuyên sâu trước khi xuống núi đảm nhiệm vai trò trụ trì, hoằng hóa tại các tự viện trong cả nước.

Tư liệu cổ cho thấy, Hồ Thiên không phải là một ngôi chùa phổ thông, mà mang tính chất tu viện đào tạo tinh tuyển, có vị trí cao trong hệ thống giáo dục Phật giáo Trúc Lâm.

Các văn bản thuộc hệ thống tư liệu Trúc Lâm như Tam tổ thực lục và bia ký Tiên Du sơn đệ nhất Quỳnh Lâm tự bi ký dựng tại chùa Quỳnh Lâm cũng ghi nhận rõ việc Thiền sư Pháp Loa đã cho mở am Hồ Thiên và am Bắc Mã vào năm Khai Thái thứ 4 (1327). Việc đồng thời thiết lập các am tu trên núi cao cho thấy chủ trương nhất quán của Pháp Loa trong việc xây dựng những không gian tu tập thanh tĩnh, tách biệt, phù hợp với lý tưởng thiền học Trúc Lâm: kết hợp tu chứng nội tâm với kỷ cương giáo đoàn.

Sang thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII-XVIII), cùng với chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên tiếp tục được triều đình nhà Lê đặc biệt quan tâm. Trong các niên hiệu Vĩnh Thịnh (1705 – 1719), Vĩnh Khánh (1726 – 1732) và Vĩnh Hựu (1735 – 1740), chùa được tổ chức đại trùng tu, tôn tạo với quy mô lớn. Công cuộc này huy động nhân lực từ năm huyện Giáp Sơn, Thủy Đường, Đông Triều, Kim Thành và Thanh Hà, cho thấy tầm vóc và vị thế của chùa trong đời sống tôn giáo xã hội đương thời. Các hạng mục được trùng tu bao gồm tòa Tam bảo hình chữ Công (工), nhà Tổ, nhà Tăng, vườn tháp, nhà bia, đồng thời mở rộng không gian tu tập.

Đáng chú ý, ngoài khu kiến trúc chính, chùa Hồ Thiên còn có hệ thống tịnh thất phân bố trên các sườn núi phía sau, phục vụ nhu cầu tu hành chuyên sâu. Trong đó, ở vị trí cao nhất là am Hàm Rồng, được kiến tạo với mái đá (gườm đá) che chắn tự nhiên và bàn đá làm nơi tọa thiền, phản ánh rõ tư tưởng tu hành khổ hạnh, hòa hợp với thiên nhiên của Thiền phái Trúc Lâm.

Bước sang thời hiện đại, nhằm làm rõ hơn cấu trúc, niên đại và giá trị của di tích, năm 2018, các nhà khảo cổ học đã tiến hành khai quật chùa Hồ Thiên. Kết quả khai quật đã làm lộ rõ mặt bằng một quần thể kiến trúc có quy mô tương đối lớn, với đầy đủ các hạng mục như Tam bảo, vườn tháp, nhà Tổ, nhà Bia, nhà Tăng, hệ thống tịnh thất, cùng số lượng phong phú các hiện vật có niên đại chủ yếu từ thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Những phát hiện này góp phần củng cố nhận thức khoa học về vai trò trung tâm của chùa Hồ Thiên trong lịch sử Phật giáo khu vực Đông Triều.

Trong giai đoạn 2017 – 2023, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong tổng thể Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều, UBND tỉnh Quảng Ninh đã triển khai dự án tu bổ, tôn tạo chùa Hồ Thiên theo hình thức xã hội hóa, với tổng mức đầu tư 63,94 tỷ đồng, trên quy hoạch tổng diện tích 18,1 ha (theo Quyết định số 1553/QĐ-UBND ngày 16/5/2017).