Đình Ngõa tọa lạc trên một khu gò đồi đẹp, cao ráo, có tầm nhìn thoáng, rộng thuộc địa phận xã Văn Quán, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc. Đây là một ngôi đình cổ, nhìn về hướng Nam, ẩn dưới bóng cây tĩnh mịch, trang nghiêm. Nơi dựng đình bây giờ tương truyền là nơi xưa kia Quý Minh đại vương cho dựng đồn để đề phòng quân giặc. Nhân dân vùng này đã xin được làm thần tử, sau khi thánh hóa, nơi đây được xây dựng thành nơi thờ tự để phụng sự ngài mãi mãi về sau.

Đình Ngõa tọa lạc tại xã Văn Quán, được xây dựng từ thời Hậu Lê, là một trong những công trình văn hóa – lịch sử lâu đời của địa phương. Ngôi đình được lập ra chủ yếu để thờ vị thần Qúy Minh đại vương, một nhân vật lịch sử – truyền thuyết nổi tiếng về văn võ toàn tài và học vấn uyên bác, từng được phong tướng dưới thời Duệ Vương, đời vua Hùng Vương thứ 13.

Theo sử sách và truyền thuyết dân gian, Quý Minh là một vị tướng tài năng xuất chúng: không chỉ giỏi võ nghệ, ông còn có kiến thức uyên thâm về binh pháp và chính trị. Khi đất nước bị xâm lược, Quý Minh được phong làm tướng, trực tiếp chỉ huy các sứ quân và dân binh đánh đuổi giặc Thục Phán, bảo vệ giang sơn, giữ gìn nền độc lập và an ninh cho quốc gia. Sự nghiệp và công lao của ông để lại dấu ấn sâu sắc trong đời sống tâm linh và văn hóa của người dân nơi đây.

Để tưởng nhớ công đức và phẩm hạnh của Quý Minh, nhân dân đã lập Đình Ngõa làm nơi thờ tự, đồng thời giữ chức năng là trung tâm sinh hoạt văn hóa và cộng đồng. Việc thờ phụng Quý Minh tại đây không chỉ nhằm kính nhớ một vị tướng trung nghĩa, mà còn là biểu tượng của tinh thần bảo vệ đất nước, trí tuệ và đức hạnh mà nhân dân coi trọng.

Qua các thời kỳ, đình đã được trùng tu, tu sửa nhiều lần, đặc biệt là vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhằm bảo tồn các giá trị lịch sử và nghệ thuật kiến trúc. Điểm nổi bật là phương đình trước chính diện đại đình có cùng niên đại xây dựng với đại đình, kết cấu gỗ truyền thống, thể hiện rõ kỹ thuật và mỹ thuật thời Hậu Lê.

Dù trải qua các biến cố thăng trầm của lịch sử, Đình Ngõa vẫn giữ nguyên hồn cốt kiến trúc và giá trị lịch sử, trở thành một minh chứng sống động về nhân vật Quý Minh, sự nghiệp của ngài và lòng biết ơn của nhân dân. Năm 1994, để ghi nhận giá trị văn hóa, lịch sử và tâm linh đặc sắc, Đình Ngõa được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia, khẳng định vai trò quan trọng của ngôi đình trong việc gìn giữ ký ức lịch sử và nhân vật thờ phụng của địa phương.

Đình Ngõa có mặt bằng kiến trúc kiểu chữ Đinh, một kiểu truyền thống phổ biến trong các đình làng Việt Nam. Đại đình được xây dựng từ thời Hậu Lê, qua nhiều thế kỷ đã được trùng tu và sửa chữa nhiều lần, đặc biệt vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.

Điểm đặc biệt trong bố cục kiến trúc của Đình Ngõa là phương đình nằm phía trước chính diện đại đình. Phương đình được xây dựng cùng thời với đại đình, kết cấu hoàn toàn bằng gỗ, trong khi hai tòa tả mạc và hữu mạc được xây năm 1932, theo phong cách kiến trúc thời Pháp thuộc, tạo nên sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.