Khôn Nguyên Chí Đức Lăng là khu lăng mộ của Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, vợ vua Lê Thái Tông và là sinh mẫu của vua Lê Thánh Tông – vị minh quân bậc nhất lịch sử Đại Việt. Khôn Nguyên Chí Đức Lăng nằm trong khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, cách thành phố Thanh Hóa 50km về phía Tây, có diện tích hơn 200 ha, thuộc 2 huyện: Thọ Xuân và Ngọc Lặc (Thanh Hóa).

Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao sinh năm 1420 (Canh Tý), người làng Đồng Bàng (nay là làng Đồng Phang, xã Định Hòa, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa). Cha bà là Ngô Từ, một công thần thời Lê Lợi, được giao phụ trách việc quân lương trong khởi nghĩa Lam Sơn, sau lập nhiều công lao và được phong chức Thái Bảo. Mồ côi mẹ từ nhỏ, bà được bà nội trực tiếp nuôi dưỡng. Chị gái bà là Ngô Thị Ngọc Viên, từng vào chầu vua Lê Thái Tổ và được phong hiệu Liệt Vinh, tạo tiền đề cho mối liên hệ giữa gia tộc họ Ngô và hoàng gia.

Theo ghi chép trong văn bia và dã sử, trong một lần theo chị vào cung, Ngô Thị Ngọc Dao được vua Lê Thái Tông chú ý và cho tuyển nhập nội đình. Văn bia Khôn Nguyên Chí Đức đã diễn giải việc này như một sự “cơ trời tác hợp”, gắn đức hạnh gia tộc với thiên mệnh hoàng triều: “Nhiều đời nhân đức, phúc dày tích lũy, mới sinh được Hoàng thái hậu”.

Xung quanh sự ra đời của bà tồn tại nhiều yếu tố huyền thoại, các giai thoại kể rằng trước khi sinh, mẹ bà nằm mộng thấy tiên giáng thế; khi bà chào đời thì trong nhà có mùi hương lạ, ngoài sân vang tiếng nhạc khác thường; lúc bà trưởng thành thường có mây ngũ sắc che đầu khi đi ngoài đồng. Những mô-típ này phản ánh quan niệm thiên mệnh và điềm lành.

Các sử liệu chính thống mô tả Hoàng thái hậu là người có tư chất thuần hậu, cẩn trọng, tiết kiệm, không ưa xa hoa, thành thạo nữ công gia chánh, cư xử chuẩn mực và hòa nhã. Những phẩm chất này phù hợp với hình mẫu mẫu nghi thiên hạ theo lý tưởng Nho giáo, đồng thời là nền tảng cho uy tín của bà trong hậu cung.

Năm 1436, khi vừa tròn 16 tuổi, bà được tuyển vào cung và nhanh chóng được vua Lê Thái Tông sủng ái. Năm 1440, bà được phong Tiệp dư, ở cung Khánh Phương. Bà sinh Thao Quốc trưởng công chúa, và ngày 20 tháng 7 năm 1442, sinh hoàng tử thứ tư của vua Thái Tông là Lê Tư Thành.

Sau những biến động chính trị nghiêm trọng trong triều đình nửa sau thế kỷ XV, năm 1460, hoàng tử Lê Tư Thành được các đại thần như Nguyễn Xí và Đinh Liệt phò lập lên ngôi, mở ra triều đại Hồng Đức thịnh trị. Ngô Thị Ngọc Dao được tôn làm Hoàng Thái hậu. Vai trò của bà không chỉ dừng ở địa vị sinh mẫu, mà còn thể hiện rõ ảnh hưởng về tư tưởng trị quốc, đặc biệt trong việc củng cố đạo đức Nho giáo và nếp sống tiết kiệm, khoan hòa trong triều đình. Sử liệu ghi nhận rằng sự thuần hậu của phong tục, sĩ phong và lễ nhạc đương thời có sự đóng góp quan trọng từ ảnh hưởng giáo hóa của Hoàng thái hậu.

Vua Lê Thánh Tông đặc biệt coi trọng quê ngoại của mình. Năm 1473 (Hồng Đức thứ 4), nhà vua cho dựng Thuần Mậu đường tại xã Đồng Bàng để thờ tổ tiên họ Ngô và đích thân về Lam Kinh bái yết, thể hiện sự tôn kính đối với dòng ngoại cũng như vai trò của Hoàng thái hậu trong đời sống chính trị tinh thần của triều đại.