Đình Tốt Động tọa lạc tại xã Tốt Động, huyện Chương Mỹ, Thành phố Hà Nội. Từ năm 2025, sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, đình thuộc địa phận xã Quảng Bị, Thành phố Hà Nội. Từ trung tâm thành phố, đi theo Quốc lộ 6 đến thị trấn Chúc Sơn rẽ trái qua chợ Chúc Sơn, men theo đường liên xã khoảng 7km là tới đình Tốt Động.

Tương truyền, đình làng Tốt Động được khởi dựng từ thế kỷ XV, thờ hai vị danh tướng thời Hậu Lê là Đỗ Bí và Lê Ngân. Hai vị đã để lại dấu ấn lừng lẫy trong chiến thắng Chúc Động – Tốt Động năm 1426, với việc tiêu diệt và bắt sống 6 vạn quân xâm lược. Trận chiến có vai trò quyết định tới sự thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược.

Đại tư đồ Đỗ Bí (người thôn Hắc Lương1, nay là Cung Điền, huyện Nông Cống, Thanh Hoá). Theo Thần phả ở đình cho biết: “Trong những năm Lê Lợi dấy binh, Đỗ Bí vốn là một hào trưởng ở Nông Cống tìm về Lam Sơn tụ nghĩa. Ông tham gia các trận đánh ở cầu Nhân Mục, Cổ Lãm. Nơi đây còn ghi dấu tích của ông.”2 Ông giữ vai trò quan trọng trong chiến thắng Chúc Động – Tốt Động.

Khoảng cuối năm 1426, sau những chiến thắng lẫy lừng khắp mọi miền từ Thanh Hóa trở vào miền Thuận Hóa (nay là Thừa Thiên Huế), nghĩa quân Lam Sơn đã đẩy giặc Minh vào thế co cụm phòng thủ ở thành Đông Quan, với hy vọng bám trụ tại kinh đô của nước Việt. Trước sự chênh lệch về sức mạnh và trí lực cầm quân, vua Minh phải cắt cử Vương Thông dẫn thêm 5 vạn quân sang tiếp viện cho quân Minh ở Đông Quan. Tập hợp thêm khoảng 5 vạn quân nữa, Vương Thông kéo 10 vạn quân, chia làm 3 cánh tiến đánh nghĩa quân Nam Sơn ở phía Nam và Tây Nam thành Đông Quan, chính là ở địa danh Tốt Động, Chúc Động, nhằm giành lại phòng tuyến quan trọng được ví là yết hầu của Đông Quan.

Một cánh quân Minh do Mã Kỳ, Sơn Thọ thống lĩnh tiến theo đường Ba La đi Vân Đình, nhưng đến cánh đồng Cổ Lãm (nay là Phú Lãm, Hà Đông) thì rơi vào ổ mai phục của quân Lam Sơn do Lý Triện và Đỗ Bí chỉ huy. Kết quả, quân Minh thua, vội thu tàn quân về chạy theo Vương Thông – vốn là cánh quân chủ lực, mũi giữa của 3 mũi giáp công, đang tiến theo hướng bến đò Cổ Sở (nay là Yên Sở, Hà Đông) để đóng quân tại đó.

Một cánh quân Minh do Phương Chính và Lý An cầm đầu tiến quân theo hướng Cống Mọc (nay thuộc Trung Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội), đóng quân tại cầu Thanh Oai cũng bị quân Lam Sơn mai phục mà đánh tan tác.

Cánh quân do Vương Thông trực tiếp chỉ huy cùng tàn quân của hai cánh quân trên rút về Tốt Động, tưởng đã an toàn lại tiếp tục bị quân Lam Sơn ồ ạt tấn công, rút về Chúc Động cũng bị vây hãm, quân số thương vong vô số. Vương Thông vội vã rút quân chạy về Đông Quan, nhưng cầu Ninh Kiều đã bị quân Lam Sơn phá hủy nên cùng đường. Quân Minh liều mình nhảy xuống sông, hòng bơi qua sông thoát thân. Nhưng trong lúc hoảng hốt, quân Minh tự quẫy đạp vào nhau, ôm nhau cùng chìm. Xác chết quân Minh làm tắc nghẽn cả khúc sông Ninh Giang (nay là sông Đáy). Với hai trận thắng oanh liệt ở bến Ninh Kiều và Tốt Động – Chúc Động, nghĩa quân Lam Sơn đã nắm hoàn toàn thế chủ động, vây ráp Đông Quan tứ phía.

“Lê Ngân người xã Đàm Di thuộc Lam Sơn, theo Cao Tổ khởi binh. Lúc tướng Minh là Mã Kỳ vây khốn vua ở Lạc Thuỷ, ông cùng bọn ông Lê Thạch lên trước đánh phá được địch. Trong trận ở cửa ải Khả Lưu, ông cùng bọn ông Lê Sát đều làm tiền phong phá tan quân giặc. Ông lập chiến công rất nhiều.”3