Đền Y Sơn (hay còn gọi là đền Ia) tọa lạc phía đông dưới chân núi Y Sơn, cách thị trấn Thắng, trung tâm huyện lỵ Hiệp Hòa 7 km về phía tây thuộc xã Hòa Sơn huyện Hiệp Hòa tỉnh Bắc Giang. Sau tháng 7 năm 2025 thì thuộc địa phận xã Hợp Thịnh tỉnh Bắc Ninh.

Đền Y Sơn thờ đức thánh Hùng Linh Công, người anh hùng dân tộc có công với dân với nước, được nhân dân địa phương phụng thờ. Theo Ngọc Phả Quốc Lục về Y Sơn linh tích do quan Hàn Lâm Viện đông các đại học sỹ Nguyễn Bính phụng soạn vào niên hiệu Hồng Phúc nguyên niên năm (1572) đời vua Lê Anh Tông thì vào thời Hùng Vương thứ VI (Vua Hùng Huy Vương) có quan trị sự, phụ đạo xứ Kinh Bắc tên là Hùng Nhạc dòng dõi Hùng Vương, vợ họ Cao (Huý Tiên) người Hải Dương. Ông đã ngoài 60 tuổi, bà đã ngoài 40 tuổi mà vẫn chưa sinh con trai. Nhân ngày đầu xuân ông, bà đi thăm mộ tổ ở Châu Lạng (Lạng Sơn) đi đến vùng núi Y Sơn thì trời sầm tối, ông bà thấy một ngôi chùa nhỏ (Y Sơn tự) là Y Sơn tây tự ngày nay. Ông, bà và đoàn tuỳ tùng vào chùa nghỉ và cầu phúc, cầu tự, sau đó quan bà Cao Tiên Phu Nhân vào nghỉ trọ tại nhà người Man cạnh Chùa. Đêm ấy xảy ra thần mộng về nhà quan bà Cao Tiên Phu Nhân mang thai và sinh ra một người con trai vào ngày 12/10 năm Đinh Hợi, được đặt tên là Hùng Linh Công. Hùng Linh Công khôi ngô tuấn tú, năm 17 tuổi văn võ song toàn, đức Vua nghe tin đã triệu về kinh đô để thi kén hiển tài, Hùng Linh Công tỏ ra xuất sắc, được đức Vua giao chức bộ thống.

Khi có giặc lang thú: Hổ, Báo phá hại dân lành, đức Vua giao cho Hùng Linh Công 500 binh mã cầm quân đi dẹp loạn. Người đã dẹp tan và bắt những con mãnh thú đầu đàn mang về nuôi, thuần hoá để sử dụng. Khi giặc Ân xâm lược nước ta đức Vua giao cho Hùng Linh Công 3 vạn quân và phong chức Nhạc phủ thống lĩnh tướng quân. Cầm quân dẹp giặc, khi đi qua vùng núi Y Sơn có tuyển 213 thanh niên trai tráng địa phương vào lính. Hùng Linh Công cùng với Đức Thánh Gióng đánh một trận quyết chiến đã đánh tan quân giặc. Giặc tan đất nước thái bình. Hùng Linh Công trở về vùng núi Y Sơn thấy nơi đây được dòng sông Như Nguyệt (Sông Cầu) bao quanh. Non xanh nước biếc sơn thuỷ hữu tình. Người đã đóng bản doanh tại đây dưỡng binh và giúp dân trừ dịch bệnh, côn trùng phá hại, chăm lo việc nông tang. Sau đó Hùng Linh Công hoá thánh vào ngày 08/8 Âm lịch. Hôm ấy trời quang mây tạnh bỗng mây đen ùn ùn kéo đến, mưa gió nổi lên, sấm chớp liên hồi, bỗng có 3 tiếng sét dân chúng thấy từ trên đỉnh núi có một người mình mặc giáp trụ, tay cầm thanh kim đao cưỡi con Hổ đen theo mây bay lên trời. Hùng Linh Công biến mất. Tạnh mưa dân làng lên đỉnh núi thấy cây trầm cổ thụ bị héo khô dân lấy làm điểm lạ, cảm kích trước câu chuyện thần mộng Y Sơn nên lập đền thờ.

Đền Y Sơn được xây dựng ở phía đông dưới chân núi Y Sơn, trong thế đất lưng tựa sơn, mặt hướng đông. Hai bên đền có hai dông núi chạy dài như tay ngai bao bọc, tạo nên địa thế kín đáo, bề thế và hài hoà với tự nhiên. Bao quanh khu vực đền từ xưa vốn có nhiều cây cổ thụ toả bóng, phía núi và các dông núi là rừng thông, bạch đàn xanh tốt, góp phần tạo nên không gian thanh tĩnh và linh thiêng cho di tích.

Tổng thể kiến trúc đền được bố trí theo trục chính từ ngoài vào trong, gồm: toà Tiền tế (05 gian 02 dĩ), toà Hậu điện (05 gian 02 dĩ), nhà cầu (01 gian) nối với toà Hậu cung (03 gian). Phía trước có toà Phương đình hai tầng tám mái (03 gian), hai bên là hai dải vũ, mỗi dải gồm 10 gian. Các công trình được sắp xếp cân đối, liên kết chặt chẽ với nhau, vừa đáp ứng chức năng thờ tự vừa phục vụ sinh hoạt lễ hội truyền thống.

Toà Tiền tế, Hậu điện và Hậu cung đều được dựng bằng kết cấu gỗ theo lối kẻ chuyền con chồng, mang đặc trưng kiến trúc truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Toà Phương đình trước đây đã bị hư hỏng, đến năm 2003 được trùng tu bằng kết cấu xi măng cốt thép nhưng vẫn giữ hình thức kiến trúc cũ. Sự kết hợp giữa hệ thống công trình và cảnh quan tự nhiên đã tạo nên tổng thể không gian kiến trúc hài hoà, tôn nghiêm và hoàn chỉnh.

Về công năng sử dụng, toà Hậu cung hiện là nơi an vị tượng Đức Thánh Hùng Linh Công cùng bia đá “Y Sơn linh tích”. Nhà cầu giữ vai trò liên kết giữa Hậu cung và Hậu điện; Hậu điện là nơi bài trí các đồ thờ tự. Toà Tiền tế là không gian chính để dâng hương, hành lễ, bốn góc đặt tượng voi đá và ngựa đá nhằm tăng vẻ uy nghi cho di tích. Toà Phương đình là nơi hội họp, tiếp khách trong các dịp lễ hội, còn hai dải vũ phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi và sinh hoạt.

Ngoài khu đền chính dưới chân núi, trên đỉnh núi Y Sơn còn có đền Thượng gồm 03 gian 04 mái và 01 gian Hậu điện. Công trình được trùng tu năm 2009 bằng bê tông cốt thép, tiếp tục giữ vai trò là điểm thờ tự quan trọng gắn với không gian tâm linh của toàn bộ khu di tích.