Di tích đình Hộ Lệnh nằm ở xóm Trung của làng Hộ Lệnh, thuộc xã Điểm Thuỵ, huyện Phú Bình. Sau cải cách hành chính đình Hồ Lệnh trực thuộc xã Điềm Thụy tỉnh Thái Nguyên. Cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng 22 km về phía Đông Nam. Xung quanh quân thể di tích đình – chùa Hộ Lệnh là xóm làng, có đồng ruộng thoáng mát xen kẽ với gò đồi tự nhiên, tạo nên phong cảnh đẹp, hấp dẫn du khách khi đến tham quan.

Di tích Kiên trúc nghệ thuật Đình Hộ Lệnh là tên gọi chính thức của di tích, nó gắn liên với tên làng Hộ Lệnh. Trước kia tại địa phương, nhân dân thường gọi chệch tên làng Hộ Lệnh là ” Hội Lệnh” vì theo truyên thông trước đây, hàng năm làng thường tổ chức lễ hội to nhất vùng cho nên làng có tên gọi ây. Theo chiêt từ Hán – Việt thì chữ “Hộ” có nghĩa là cửa, chữ “Lệnh” có nghĩa là mệnh lệnh. Tên làng ‘ Hộ Lệnh” ở đây có thể hiểu là từ xưa vùng đất này ở vị trícửa ngõ của huyện Phú Bình. Năm bên cạnh đình còn có chùa Hộ Lệnh, tên chữ là “Linh Quang Tự”. Đình và chùa năm kê nhau tạo thành một quần thể di tích kiên trúc nghệ thuật cổ kính là nơi nhân dân sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng.

Đình Hộ Lệnh được xây dựng sau khi cộng đồng cư dân địa phương dần ổn định và cơ cấu làng xã được hình thành hoàn chỉnh. Trải qua quá trình khai phá và tụ cư lâu dài, người dân từ nhiều nơi đã đến sinh sống, lập nghiệp và tạo nên một làng quê cổ truyền mang đậm đặc trưng văn hóa vùng trung du Bắc Bộ. Theo văn bia Hậu Thần Bi Ký hiện còn lưu giữ tại đình, công trình được dựng vào năm Vĩnh Hựu thứ 4 (1738) dưới triều vua Lê Ý Tông. Văn bia ghi rõ: làng Hộ Lệnh xưa thuộc thôn Hộ Lệnh, xã Triều Dương, huyện Tư Nông, phủ Phú Bình. Đối chiếu với sách Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX, địa danh này tiếp tục được ghi nhận thuộc xã Triều Dương, tổng Nhã Lộng, huyện Tư Nông, phủ Phú Bình, xứ Thái Nguyên. Những tư liệu đó cho thấy Hộ Lệnh là một làng cổ có lịch sử hình thành từ khá sớm, tồn tại ổn định qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Qua nghiên cứu các nguồn sử liệu, hương ước cổ và những dấu tích hiện còn tại đình, có thể nhận thấy làng Hộ Lệnh đã được hình thành trước khi đình được xây dựng. Điều này phản ánh quy luật phổ biến trong xã hội truyền thống Việt Nam: khi cộng đồng dân cư phát triển ổn định, người dân sẽ dựng đình để làm nơi sinh hoạt tín ngưỡng và tổ chức các công việc chung của làng. Vì vậy, dù văn bia xác nhận đình được trùng tu vào năm 1738, nhưng niên đại khởi dựng của đình nhiều khả năng đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVII.

Theo cuốn Hùng Vương Ngọc Phả chép bằng chữ Hán, được sao lại năm 1918 và hiện còn lưu giữ tại đình, nhân dân Hộ Lệnh dựng đình để thờ các vị Thành hoàng làng gồm thần Cao Sơn, Quý Minh và Tam Giang. Trong truyền thuyết dân gian, đây là những vị tướng có công phò giúp các vua Hùng đánh giặc giữ nước, lập nhiều chiến công và được nhân dân nhiều nơi tôn thờ như những vị thần bảo hộ cho cuộc sống bình yên của cộng đồng. Việc thờ phụng các nhân vật lịch sử – huyền thoại này phản ánh tín ngưỡng Thành hoàng làng phổ biến trong đời sống văn hóa người Việt, đồng thời thể hiện lòng biết ơn đối với những người có công với dân, với nước.

Đặc biệt, từ thời Triều Lê trung hưng, việc thần thánh hóa các anh hùng dân tộc diễn ra khá phổ biến ở nhiều vùng quê Bắc Bộ. Những nhân vật có công lao trong lịch sử được nhân dân suy tôn làm Thành hoàng để thờ phụng lâu dài. Đình Hộ Lệnh là một trong những di tích còn lưu giữ rõ nét dấu ấn của quá trình lịch sử – tín ngưỡng đó thông qua hệ thống thần tích, văn bia và các nghi lễ truyền thống còn tồn tại đến ngày nay.

Ngoài các vị Thành hoàng, đình Hộ Lệnh còn phối thờ Dương Tự Minh – vị danh tướng nổi tiếng dưới triều Lý. Ông là người có công lớn trong việc chỉ huy quân dân chống lại sự xâm lược của nhà Tống, góp phần bảo vệ vững chắc vùng biên cương phía Bắc Đại Việt vào thế kỷ XII. Hình tượng Dương Tự Minh được ghi chép trong nhiều thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư và các tài liệu lịch sử địa phương về vùng Bắc Thái. Hiện nay, ông được nhân dân nhiều nơi ở Thái Nguyên thờ phụng như một biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bảo vệ non sông.

Bên cạnh việc thờ các vị thần và anh hùng dân tộc, đình Hộ Lệnh còn lưu giữ tục thờ Hậu thần – những người có công đóng góp cho việc xây dựng và tu sửa đình làng. Theo văn bia Hậu Thần Bi Ký, bà Dương Thị Huệ đã hiến ruộng vườn và công đức để tu sửa đình vào năm Vĩnh Hựu thứ 4 (1738). Để ghi nhận công lao ấy, dân làng đã tôn bà làm vị Hậu thần đầu tiên của đình Hộ Lệnh. Việc thờ Hậu thần không chỉ thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” mà còn phản ánh tinh thần gắn kết cộng đồng trong đời sống làng xã xưa, khi việc bảo tồn đình làng luôn gắn liền với sự đóng góp của nhân dân địa phương.