Đền Lục Giáp là một trong những di tích tiêu biểu nằm trong quần thể các di tích lịch sử văn hóa ở xã Đắc Sơn, thị xã Phổ Yên nay là xã Phổ Yên tỉnh Thái Nguyên. Quần thể di tích thuộc xã Đắc Sơn là cả một hệ thống bao gồm: chùa Phung, đền Lục Giáp, đình Sơn Cốt, chùa Hiển Long, nghè Chợ thuộc làng Lục Giáp (là 6 giáp gồm: Dương, Thượng, Hạ, Đấp, Đinh và Mũn) của 2 xã: Sơn Cốt, Cốt Ngạnh, tổng Hoàng Đàm, phủ Phổ Yên, thời kỳ trước năm 1945, nay thuộc địa phận xã Đắc Sơn và một phần thuộc phường Ba Hàng, thị xã Phổ Yên. Những di tích này, trước đây là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân vùng Sơn Cốt, Cốt Ngạnh. Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, các công trình nói trên hầu hết nằm trong diện tiêu thổ kháng chiến và đã bị lãng quên hơn 70 năm qua (1946 – 2019)

Đền Lục Giáp vốn có nguồn gốc là một ngôi miếu cổ được hình thành từ rất sớm trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, ngôi miếu được nhân dân nhiều lần tu sửa, mở rộng và dần phát triển thành đền Lục Giáp như ngày nay. Sự chuyển đổi từ miếu sang đền không chỉ phản ánh quá trình mở rộng về quy mô kiến trúc mà còn cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của di tích trong đời sống văn hóa – tâm linh của cộng đồng làng xã.

Đền thờ Ngộ Lão Linh Ứng Đại Vương – vị thần được nhân dân địa phương tôn kính như một vị phúc thần linh thiêng, có khả năng che chở và phù trợ cho dân làng. Theo truyền thuyết dân gian, vị thần này thường âm phù giúp đỡ các đoàn quân, tướng lĩnh khi đi qua vùng đất này. Người dân tin rằng những ai được thần phù trợ khi ra trận đều giành được thắng lợi, vì vậy đền trở thành nơi gửi gắm niềm tin tâm linh của cư dân địa phương cũng như những người đi qua vùng đất này trong quá khứ.

Ngoài tên gọi đền Lục Giáp, di tích còn được biết đến với tên gọi “Miếu Vật”. Tên gọi này gắn với truyền thuyết kể rằng xưa kia có một vị tướng khi đi qua nơi đây đã tổ chức thi đấu vật để tuyển chọn trai tráng khỏe mạnh tham gia quân đội đánh giặc cứu nước. Từ đó, hoạt động đấu vật trở thành dấu ấn văn hóa đặc biệt gắn với ngôi đền và được lưu truyền trong ký ức dân gian địa phương. Điều này cho thấy đền không chỉ là nơi thờ tự mà còn gắn bó mật thiết với các sinh hoạt văn hóa cộng đồng và tinh thần thượng võ của cư dân vùng trung du Bắc Bộ.

Trong giai đoạn chiến tranh, do nằm ở vị trí ngoài làng, thuộc cuối giáp Dương, đền Lục Giáp ít bị tác động bởi bom đạn và vì thế vẫn bảo tồn được nhiều yếu tố kiến trúc cổ có niên đại từ thời Triều Hậu Lê. Đây là một trong những giá trị quan trọng giúp di tích giữ được diện mạo kiến trúc truyền thống khá nguyên vẹn cho đến ngày nay. Đền có kết cấu gồm nhà tiền tế ba gian hai chái, mái đao cong truyền thống và hậu cung phía sau. Bộ khung và hệ thống vì kèo đều được làm bằng gỗ tứ thiết – loại vật liệu quý thường xuất hiện trong các công trình tín ngưỡng cổ.

Một trong những nét đặc sắc của đền là vẫn giữ được dáng kiến trúc thấp cổ truyền, đặc biệt cửa vào hậu cung được thiết kế nhỏ và thấp khiến người vào phải cúi đầu. Chi tiết này không chỉ mang ý nghĩa kiến trúc mà còn thể hiện quan niệm truyền thống về sự tôn nghiêm đối với không gian thờ tự. Về nghệ thuật, đền còn lưu giữ nhiều mảng chạm khắc gỗ có giá trị cao, tiêu biểu là cánh cửa hậu cung chạm nổi hình “lưỡng long chầu nhật”. Các đường nét chạm khắc tinh tế, mềm mại có phong cách tương đồng với nghệ thuật điêu khắc tại Chùa Keo, phản ánh rõ đặc trưng mỹ thuật thời Hậu Lê thế kỷ XVII.

Theo tư liệu còn lưu giữ, trước đây đền có tới 19 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến ban tặng cho thần được thờ tại đền. Đạo sắc sớm nhất có niên đại từ năm Đức Long thứ 2 (1630) đời vua Lê Thuần Tông, còn sắc muộn nhất được ban dưới thời vua Khải Định (1924). Hệ thống sắc phong này là nguồn tư liệu quý, phản ánh quá trình triều đình phong kiến công nhận vị thế và vai trò của vị thần trong đời sống tín ngưỡng dân gian địa phương qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Đền Lục Giáp hiện còn lưu giữ bia đá mang tên Sinh thần bi chí – Vạn cổ như tân, một hiện vật có giá trị lịch sử và tư liệu đặc biệt quan trọng. Văn bia đã được Viện Viễn Đông Bác Cổ in dập và lưu thác bản tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm với ký hiệu 10271/10272. Bia có niên đại năm Cảnh Hưng thứ 41 (1780), khắc khoảng 900 chữ Hán và Nôm trên hai mặt bia với nhiều hoa văn trang trí công phu. Nội dung bia ghi lại công đức của ông Dương Bá Đức người từng giữ chức Tri phủ Trường Khánh. Sau thời gian loạn lạc trở về quê hương, ông đã đóng góp 200 cây gỗ xoan cùng hơn một mẫu ruộng để dựng lại đình miếu và làm ruộng tế cho địa phương. Để ghi nhận công lao ấy, dân làng đã suy tôn ông làm “sinh thần” và quy định cụ thể việc tế lễ hàng năm trong văn bia. Tư liệu này không chỉ phản ánh vai trò của những người có công với cộng đồng mà còn cho thấy truyền thống xã hội hóa trong việc xây dựng, bảo tồn di tích của làng xã Việt Nam xưa.