Đền Tiên Lục thuộc xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, cách trung tâm Phường Bắc Giang khoảng 24 km về phía bắc.

Đền Tiên Lục là công trình văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu, gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của nhân dân ba thôn: Giữa, Ngoẹn và Trong. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động lễ nghi quan trọng của làng xã qua nhiều thế hệ. Theo dòng lạc khoản khắc trên thượng lương ghi: “Hoàng triều Kiến Phúc nguyên niên, tam nguyệt, sơ nhị nhật, thụ trụ thượng lương đại cát”, có thể xác định đền được dựng vào ngày 2 tháng 3 năm Kiến Phúc thứ nhất (1883). Đây là tư liệu trực tiếp có giá trị, cho thấy niên đại xây dựng công trình thuộc thời triều Nguyễn, khoảng cuối thế kỷ XIX.

Đền Tiên Lục còn được biết đến với tên gọi Đền Đức Thánh Cả, là nơi thờ Cao Sơn và Quý Minh Đại vương – hai vị tướng dưới thời Hùng Vương thứ 18. Theo truyền thuyết dân gian, các ông đã có công giúp nhân dân đánh giặc, bảo vệ đất nước và đem lại cuộc sống yên ổn cho cư dân trong vùng. Việc tôn thờ hai vị thần này thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt, đồng thời phản ánh niềm tin tâm linh về sự che chở, phù hộ của các bậc tiền nhân đối với đời sống hiện tại.

Trải qua nhiều biến động của lịch sử và tác động của thời gian, đền Tiên Lục đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều lần khác nhau. Tuy vậy, các đợt trùng tu chủ yếu nhằm gia cố, sửa chữa nên về cơ bản vẫn giữ được những nét đặc trưng của kiến trúc thời Nguyễn. Điều này thể hiện ở kết cấu khung gỗ, cách bố trí không gian cũng như phong cách trang trí còn lưu lại trong di tích.

Trải qua thời gian, đền Tiên Lục đã được tu bổ, tôn tạo nhiều lần để phù hợp với nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Tuy nhiên, các lần sửa chữa chủ yếu mang tính gia cố và bảo tồn, vì vậy công trình về cơ bản vẫn giữ được những đặc trưng của kiến trúc triều Nguyễn (thế kỷ XIX). Điều này thể hiện rõ ở kết cấu khung gỗ, cách tổ chức không gian và phong cách trang trí còn lưu lại trên các cấu kiện kiến trúc.

Về tổng thể, đền có mặt bằng theo lối chữ Đinh (丁), một kiểu bố cục quen thuộc trong kiến trúc đền miếu truyền thống. Phía trước là tòa tiền tế gồm ba gian, đóng vai trò là không gian chính để tổ chức các nghi lễ, dâng hương và sinh hoạt cộng đồng. Khu vực này thường được thiết kế mở, thoáng, tạo điều kiện cho nhiều người tham gia trong các dịp lễ hội. Nối vuông góc với tiền tế là tòa hậu cung gồm hai gian, nơi đặt ban thờ chính. Không gian hậu cung có tính chất linh thiêng, được bố trí kín đáo, ít ánh sáng hơn, nhằm tạo sự trang nghiêm cho việc thờ tự. Sự kết hợp giữa hai phần tiền tế và hậu cung tạo nên một tổng thể kiến trúc cân đối, vừa thuận tiện cho sinh hoạt tín ngưỡng, vừa đảm bảo tính tôn nghiêm của di tích.

Giá trị nổi bật của đền Tiên Lục không chỉ nằm ở bố cục không gian mà còn thể hiện ở nghệ thuật điêu khắc trang trí. Tiêu biểu nhất là bức chạm “lưỡng long chầu nhật” đặt ở vị trí trang trọng, với hình ảnh hai con rồng hướng vào trung tâm, biểu trưng cho sự tôn nghiêm và quyền uy. Hình tượng rồng được thể hiện sinh động, thân uốn lượn, đầu ngẩng cao, tạo cảm giác chuyển động liên tục.

Đặc biệt, tại một số vị trí còn xuất hiện hình tượng “rồng ổ” ở trung tâm là đầu một con rồng lớn, miệng há rộng, xung quanh là các rồng con ẩn hiện với nhiều tư thế khác nhau. Cách thể hiện này vừa mang tính biểu tượng về sự sinh sôi, phát triển, vừa cho thấy kỹ thuật chạm khắc tinh tế của nghệ nhân xưa. Các chi tiết được xử lý linh hoạt, không cứng nhắc, tạo nên sự sống động cho toàn bộ mảng trang trí.