Chùa Phúc Sơn là một ngôi chùa cổ nằm trên địa bàn xã Cao Xá, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang, nay là xã Cao Thượng tỉnh Bắc Ninh. Đây là một trong những cơ sở Phật giáo có bề dày lịch sử lâu đời của vùng trung du Bắc Bộ, với niên đại hình thành ước tính gần 400 năm, vào khoảng thời hậu Lê.

Tên gọi Phúc Sơn có thể hiểu theo nghĩa Phúc 福 là phúc lành, điều tốt đẹp; Sơn山 là núi. Tên chùa vì vậy mang hàm ý biểu trưng cho một “ngọn núi phúc”, nơi hội tụ linh khí, đem lại sự an lành cho cộng đồng cư dân quanh vùng.

Về vị trí địa lý, chùa nằm trong khu vực chuyển tiếp giữa đồng bằng và trung du, có địa thế tương đối cao ráo, thoáng đãng, phù hợp với tiêu chí “tựa sơn hướng thủy” thường thấy trong kiến trúc chùa cổ. Không gian xung quanh chùa mang đặc trưng làng quê Bắc Bộ, với ruộng đồng, cây cối và khu dân cư quần tụ, tạo nên sự hài hòa giữa cảnh quan tự nhiên và công trình tín ngưỡng.

Chùa Phúc Sơn được xây dựng trên địa thế núi núi Phượng Hoàng – một vị trí đắc địa. Theo các tư liệu ghi chép, chùa được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII, dưới thời Lê Trung Hưng. Một số nguồn xác định cụ thể vào năm 1693, niên hiệu Chính Hòa thứ 14. Như vậy tính đến nay, chùa Phúc Sơn là một công trình có niên đại hơn 400 năm tuooit.

Ngoài tên chữ là Phúc Sơn tự, chùa còn được biết đến với tên là chùa Ngô Xá. Không chỉ mang giá trị tôn giáo, chùa Phúc Sơn còn gắn bó mật thiết với lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc. Trong hai cuộc kháng chiến chống Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất (chống Pháp) và Chiến tranh Việt Nam (chống Mỹ), chùa đã trở thành địa điểm hoạt động quan trọng của quân và dân địa phương. Tại đây, nhiều cuộc họp bàn kế hoạch du kích đã diễn ra; đồng thời chùa còn được sử dụng như một trạm xá cứu chữa thương binh và nơi trú ẩn an toàn cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân trong những thời điểm ác liệt. Vai trò này cho thấy sự gắn kết giữa không gian tôn giáo với đời sống xã hội và tinh thần yêu nước của cộng đồng.

Trải qua những biến động của chiến tranh và sự bào mòn của thời gian, chùa đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo. Tuy nhiên, chùa vẫn bảo tồn được một hệ thống hiện vật và tư liệu Phật giáo có giá trị, bao gồm tượng thờ, đồ thờ, văn bia và các di vật kiến trúc cổ. Những hiện vật này không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng mà còn là nguồn sử liệu quan trọng giúp nghiên cứu về lịch sử Phật giáo và văn hóa địa phương qua các thời kỳ.

Hiện tại, chùa được bố cục di tích theo lối truyền thống: Tiền thần hậu phật. Chùa Phúc Sơn, phần trước là Tiền đường và ống muống kiến trúc 2 tầng mái, thượng điện có kiến trúc 3 tầng mái. Mái được lợp ngói mũi hài và các góc mái đều dâng đao. Toà tam bảo bố cục chữ Công bao gồm tiền đường 5 gian và 2 gian đầu hồi là liên kết hành lang với tả vu, hữu vu, ống muống 1 gian. Điểm nhấn đặc biệt của quần thể đình Chùa Phúc Sơn là tòa Bảo tháp Phúc Sơn, làm núi Phương hoàng như càng nổi bật hơn lên và trở thành ngọn núi thiêng. Một điều kỳ diệu khi xây dựng bảo tháp đã phát hiện dưới lòng đất có mỏ thạch anh tụ khí. Công trình tháp Phúc Sơn được xem là công trình độc đáo về kiến trúc chùa tháp ở Việt Nam. Năng lượng vũ trụ được hội tụ trong đồ hình núi Tu Di tháp mandala trong triết lý vũ trụ quan Phật giáo. Tháp được thiết kế theo lối tháp thờ Phật 13 tầng, chiều cao 45m. Công trình chắc chắn để lại di sản văn hóa cho muôn đời

Hệ thống tượng thờ trong Tam bảo theo lối thờ Phật của các ngôi chùa cổ Việt Nam. Ta hữu vu mỗi dãy có 9 gian. Đây là nơi bố trí thờ 18 vị La hán theo mẫu các vị La hán chùa Tây Phương.