Chùa Bạch Vân (Phúc Hòa, Bắc Ninh)
Chùa bạch Vân cách TP. Bắc Ninh theo đường tỉnh lộ 284 (nay là đường 398) tuyến Bắc Giang – Cầu Gồ, đi 15 km đến thị trấn Cao Thượng. Từ Thị trấn Cao Thượng rẽ phải theo đường liên xã Cao Thượng – Tân Sỏi 3Km thì đến xã Phúc Hoà. Chùa Bạch Vân nằm cách UBND xã khoảng 1Km về phía Bắc. Đường tới di tích hầu hết được trải nhựa, bê tông hoá nên rất thuận lợi cho du khách đến tham quan di tích bằng nhiều phương tiện khác nhau như ô tô, xe máy, xe đạp đều được.
Địa chỉ: Phúc Hòa, Bắc Ninh

Mô tả di sản
Chùa bạch Vân cách TP. Bắc Ninh theo đường tỉnh lộ 284 (nay là đường 398) tuyến Bắc Giang – Cầu Gồ, đi 15 km đến thị trấn Cao Thượng. Từ Thị trấn Cao Thượng rẽ phải theo đường liên xã Cao Thượng – Tân Sỏi 3Km thì đến xã Phúc Hoà. Chùa Bạch Vân nằm cách UBND xã khoảng 1Km về phía Bắc. Đường tới di tích hầu hết được trải nhựa, bê tông hoá nên rất thuận lợi cho du khách đến tham quan di tích bằng nhiều phương tiện khác nhau như ô tô, xe máy, xe đạp đều được.
Chùa Bạch Vân còn gọi là chùa Phúc Lễ, là một di tích Phật giáo có lịch sử lâu đời. Theo nội dung ghi trên bia đá, chùa được xây dựng từ thời Lê (thế kỷ XVII). Chùa tọa lạc ở phía sau đình làng và từ khi khởi dựng đến nay vẫn giữ nguyên vị trí cũ. Trước đây, chùa được xây dựng với quy mô khá lớn, gồm nhiều hạng mục như tiền đường, thiêu hương, thượng điện, nhà tổ, tam quan và gác chuông. Không gian xung quanh chùa là khu vườn cây với các loại như thông, phi lao, bạch đàn tạo nên cảnh quan xanh mát, yên tĩnh. Phía trước chùa còn có bia đá, cây hương đá, chuông và khánh đá, góp phần hoàn thiện không gian thờ tự.
Trải qua thời gian và chiến tranh, một số hạng mục của chùa đã bị phá hủy như nhà tổ, tam quan và gác chuông, hiện nay chỉ còn lại khu chùa chính. Từ khi xây dựng đến nay, chùa đã được tu sửa nhiều lần, trong đó đáng chú ý là các đợt trùng tu vào thời Nguyễn. Đến cuối thế kỷ XIX, một số cấu kiện nhỏ của chùa được sửa chữa. Năm 1937, chùa được lợp lại mái ngói và thay hệ thống dui mè. Đến năm 1997, tiếp tục thay thế một số cấu kiện gỗ bị hư hỏng, xây tường và bổ sung tượng thờ tại tòa tiền đường.
Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chùa Bạch Vân từng là nơi hoạt động của các thủ lĩnh nghĩa quân như Hoàng Hoa Thám (Đề Thám). Ông cùng một số nghĩa quân thường đến chùa để chiêu mộ lực lượng chống thực dân Pháp. Trong một thời gian, Đề Thám đã cùng sư Tuế – trụ trì chùa cải trang thành người đi quyên góp. Tuy nhiên, mục đích chính là để quan sát địa hình, nắm bắt tình hình thực tế nhằm phục vụ kế hoạch kháng chiến. Khi bị quân Pháp phát hiện và vây bắt, hai người đã kịp thời rút lui lên khu đồn Hố Chuối (nay thuộc huyện Yên Thế).
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945–1954), chùa Bạch Vân tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Đây từng là nơi đóng quân của bộ đội và dân quân du kích. Hai quả chuông đồng lớn của chùa cũng được nhân dân hiến tặng để đúc đạn phục vụ kháng chiến vào năm 1946. Ngoài ra, khu vực chùa còn là nơi diễn ra Hội nghị Quân chính Khu 12 và là địa điểm sơ tán của một số cơ quan quân sự. Năm 1948, công binh xưởng của Quân khu 12 chuyển về đây để sản xuất vũ khí. Năm 1949, chi bộ xã tổ chức đại hội tại chùa. Trong giai đoạn từ 1949 đến 1951, học sinh tiểu học của hai xã Phúc Hòa và Hợp Đức cũng học tập tại đây.
Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, chùa Bạch Vân vẫn tiếp tục được sử dụng cho các mục đích phục vụ cách mạng. Năm 1966, một trường học của Lào sơ tán về đặt trụ sở tại chùa trước khi chuyển lên Phú Thọ. Trong các năm 1967–1968, Trường Máy kéo của tỉnh cũng sơ tán về khu vực chùa. Những sự kiện này cho thấy chùa không chỉ là một cơ sở tôn giáo mà còn là địa điểm gắn liền với nhiều hoạt động lịch sử quan trọng của địa phương qua các thời kỳ.
Chùa Bạch Vân tọa lạc trên một quả đồi có tên gọi là đồi Chùa. Chùa ngoảnh hướng Tây Nam. Phía trước chùa là ngôi đình làng. Xung quanh là vườn cây ăn quả như vải thiều, dứa… và một số cây lâu năm như thông, đại… Ngay phía trước cửa chùa là một tấm bia đá và một sân gạch sạch đẹp. Trong vườn cây bên trái chùa có hai tháp đặt xá lị của hai sư tổ từng trụ trì tại chùa.
Nhìn bao quát toàn cảnh, đây là một ngôi chùa cổ với đao cong, mái lợp ngói mũi, tường xây bằng cay vôi và gạch. Trên đỉnh mái là đôi rồng chầu và một bức đại tự ghi chữ Hán “Bạch Vân tự”. Trước khi vào chùa ta qua hệ thống cửa bức bàn, gồm có hai cửa phụ hai bên, cửa chính ở giữa. Hai gian ngoài cùng có hai cửa sổ được trổ theo kiểu hình hoa chanh. Nền chùa lát gạch vuông.



