Chùa Vĩnh Phúc, trước đây còn được biết đến với tên gọi chùa Mưng, “Mưng” là tên địa phương của cây lộc vừng, loài cây này từng mọc dày đặc quanh khu vực chùa, từ đó gắn liền với tên gọi ban đầu của ngôi chùa.

Hiện nay chùa tọa lạc tại xóm 3, xã Đại Huệ, tỉnh Nghệ An. Công trình được dựng trên một gò đất rộng rãi, cao ráo, có địa thế hài hòa: phía sau tựa vào dãy núi Đại Huệ vững chãi, phía trước mở ra không gian đồng bằng bao la với làng mạc trù phú, đông đúc. Thế đất “tựa sơn hướng thủy” này không chỉ thuận lợi về cảnh quan mà còn mang ý nghĩa phong thủy, tạo nên sự cân bằng và linh thiêng cho chốn thiền môn.

Qua khảo cứu các nguồn tư liệu lịch sử, thần tích địa phương cùng những dấu tích còn lưu lại trong dân gian, chùa Vĩnh Phúc (tên nôm là chùa Mưng) được cho là khởi dựng từ thời Lý (1009 – 1225) giai đoạn Phật giáo phát triển cực thịnh và giữ vai trò quốc giáo trong đời sống Đại Việt. Trải qua các triều đại Trần, Hồ, Lê Sơ và Mạc, ngôi chùa nhiều lần được trùng tu, mở rộng, dần trở thành một trung tâm tín ngưỡng quan trọng của vùng hữu ngạn sông Lam.

Từ buổi đầu hình thành, chùa Vĩnh Phúc không chỉ là nơi thờ Phật mà còn gắn bó mật thiết với quá trình khai cơ lập ấp của cư dân các vùng Nam Anh, Nam Xuân, Xuân Hòa, Nam Lĩnh ngày nay. Bao quanh ngôi chùa là hệ thống làng cổ trù phú dưới chân núi Đại Huệ, nơi lưu truyền nhiều huyền tích dân gian, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân xứ Nghệ. Trong tâm thức cộng đồng, chùa Mưng từ lâu đã trở thành chốn linh thiêng để gửi gắm niềm tin, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình yên.

Suốt nhiều thế kỷ tồn tại, chùa Vĩnh Phúc còn là nơi hội tụ tinh thần yêu nước của Tăng Ni, Phật tử và nhân dân địa phương. Mỗi giai đoạn lịch sử biến động của dân tộc đều in dấu sự hiện diện và đồng hành của ngôi cổ tự này.

Dưới triều Hậu Lê, chùa do Thiền sư Nguyễn Bá Na trụ trì. Ngài xuất thân trong một gia đình danh giá, là cháu đích tôn của Quận công Nguyễn Hiên, công thần khai quốc thời Hậu Lê. Từ nhỏ, Nguyễn Bá Na đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ đèn sách, am hiểu kinh sử. Tuy nhiên, sau nhiều biến cố trong cuộc sống gia đình, ông quyết chí xuất gia, tìm đến cửa thiền tại chùa Vĩnh Phúc để tu học. Tại đây, ngài không chỉ tinh thông giáo lý mà còn tiếp tục tham học với nhiều bậc cao tăng đương thời, nhờ vậy đạo hạnh và uy tín ngày càng vang xa.

Danh tiếng của Thiền sư Nguyễn Bá Na lan đến tận kinh thành Thăng Long. Triều đình nhà Lê đã sắc phong cho ngài danh hiệu Đại Hòa thượng Thiền sư, pháp hiệu Pháp Tâm Như Lai, ghi nhận đạo lực và công đức lớn lao của một bậc chân tu. Sau khi viên tịch vào ngày mồng 6 tháng 4 âm lịch (không rõ năm), các đệ tử và Phật tử đã an táng nhục thân của ngài ngay trong khuôn viên chùa, bên cạnh cây bồ đề cổ thụ. Theo thời gian, rễ cây bồ đề lớn dần, ôm trọn phần mộ tháp, tạo nên một cảnh tượng linh thiêng, huyền nhiệm và trở thành biểu tượng tâm linh đặc biệt của chùa Vĩnh Phúc cho đến ngày nay.

Bước sang thời Tây Sơn và triều Nguyễn, xã hội Nghệ An liên tiếp trải qua những biến động lớn về chính trị, chiến tranh và thiên tai. Lũ lụt, mất mùa, đói kém thường xuyên xảy ra dọc đôi bờ sông Lam khiến đời sống nhân dân vô cùng cực khổ. Trong bối cảnh ấy, chùa Vĩnh Phúc cùng nhiều ngôi chùa trong vùng trở thành chỗ dựa tinh thần quan trọng cho người dân địa phương.