Chùa Diệc tọa lạc tại số 49, đường Quang Trung, phường Thành Vinh, Tỉnh Nghệ An.

Về tên gọi, “Diệc” được lý giải theo nhiều cách khác nhau. Theo cách hiểu mang màu sắc Phật học, tên gọi này xuất phát từ ý niệm “diệc bộ diệc xu”, hàm nghĩa cùng bước theo, cùng hướng về con đường giác ngộ, noi theo các bậc tu hành để đạt tới cõi Niết Bàn. Bên cạnh đó, trong dân gian còn lưu truyền cách giải thích gần gũi hơn: tên “Diệc” gắn với hình ảnh loài chim diệc, liên quan đến truyền thuyết về vùng đất nơi chùa được dựng.

Chùa Diệc là một ngôi cổ tự, thuở ban đầu chỉ là một am nhỏ, niên đại khởi dựng chưa được xác định rõ ràng. Theo truyền thuyết lưu truyền trong dân gian địa phương, chùa có thể đã xuất hiện từ thời Trần, được dựng trên một gò đất nơi chôn xác loài chim diệc chết trong một năm hạn hán kéo dài, từ đó hình thành nên tên gọi của chùa.

Tuy nhiên, căn cứ vào tư liệu văn bia Trùng tu Diệc cổ tự bi ký niên hiệu Duy Tân thứ 8 (1914), có thể xác định một mốc lịch sử rõ ràng hơn: vào thời Gia Long, chùa đã được quan Thượng thư Nguyễn Đức Cửu đứng ra trùng tu và cho đúc đại hồng chung. Đây là dấu tích sớm nhất còn lại trong sử liệu, bia chép:

“Ngài Thượng thư Nguyễn Đức Cửu liên kết với các vệ binh khởi đầu đã cho thay nhà tranh thành nhà ngói, cho đúc đại hồng chung nặng 130 cân.”

Đến thời Tự Đức, quan Đại sứ Nguyễn Đăng Giai đã xây dựng thêm nhiều để chùa có quy mô lớn hơn, cũng như việc đặt tên chùa thông qua việc treo biển “Diệc Cổ tự”.

“Đến năm Tự Đức thứ 4 (1851), ngài Đại sứ Nguyễn Đăng Giai […] [-] ở thành Hoan, tổ chức cầu đảo ở chùa mà được mưa. Do nhân duyên đó mà cho trùng tu chùa. Nhân công vật liệu lên đến mấy trăm lượng, đều do ngài và các thân hữu môn khách ủng hộ. Ba chữ “Diệc Cố tự” đề trên chùa cũng là do ngài ban tên vậy.”

Trong công cuộc này, được ông Hồ Nghị và Hồ Án lo việc sơn thếp tượng thờ; vâng mệnh ngài, ông Đoàn Linh lo nơi đồn trú cho binh dân; ông Tôn Thất Hàn lo làm tòa Cửu long; Vệ úy Phan Dưỡng lo làm tượng Thần, tượng Thổ công… Tuân theo đó, tuy là thực hành đời sống Phạm hạnh cúng dường, nhưng thực sự là không có việc gì không đốc thúc. Nay, chùa được trùng tu trước đây lại bị cây cỏ xâm hại hơn sáu mươi năm, ngoảnh đi ngoảnh lại đã trở thành phế tích vậy.