Đình cổ Quán Khái tại xã Tiền Phong, thành phố Hải Phòng (trước là xã Tiền Phong, huyện Vĩnh Bảo) không chỉ là nơi gửi gắm tâm linh của người dân mà còn là công trình kiến trúc – nghệ thuật đặc sắc. Đình Quán Khái là một tổng thể công trình nghệ thuật kiến trúc cổ thời Nguyễn đầu thế kỷ XX. Giá trị đặc biệt của ngôi đình là sự hoành tráng, cổ kính và nghệ thuật trang trí trong các mảng điêu khắc cùng những di vật còn tồn tại.

Đình xây dựng năm Duy Tân thứ 13 (1916). Đến nay đã ngót trăm năm, nhưng với giá trị tự thân cùng với ý thức giữ gìn của nhân dân địa phương, hiện đình còn nguyên nét đẹp cổ kính của một kiến trúc đình làng Việt Nam đầu thế kỷ 20. Theo truyền ngôn, tiền làm đình do nhân dân làng đóng góp, người đứng ra hưng công là cụ Bá Phú, một Hào lý có uy tín trong làng. Tục truyền, ngày ấy cụ Bá Phú họ Ngô cùng một số trai làng khoẻ mạnh “Khăn đùm cơm nắm” vào tận rừng sâu mua gỗ, đóng bè trở về. Nghe tin Quán Khái dựng đình lớn, nhiều hiệp thợ nổi tiếng đến xin được thi công. Câu hỏi nhập môn mà cụ Bá Phú đưa ra để tìm hiểu tài năng của các phường thợ là: “Số gỗ hiện có xây đình theo thiết kế của dân làng là đủ hay thiếu và thừa thiếu là bao nhiêu”? Nhiều hiệp thợ đã không vượt qua được bài toán đầu tiên này. Cuối cùng “thắng thầu” thuộc về hiệp thợ Ninh Giang (Hải Dương) với đáp số: Chỉ thừa một cây gỗ lim để dùng vào việc chuẩn bị đồ nghề cho thợ. Công việc làm đình ròng rã gần chục năm trời và hoàn thành vào năm 1916. Quả nhiên số vật tư vừa đủ, chỉ thừa một cây gỗ lim để thợ làm đồ nghề. Điều đó chứng tỏ khả năng thiết kế xây dựng tài ba của “Tổng công trình sư” Bá Phú và dân làng.

Đình thờ Đức thánh Tản Viên cùng hai cô con gái yêu của Vua Hùng, Chiêu Huy và Nữ Oa, trong đình còn lưu giữ bản Ngọc Phả do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng phúc thứ nhất (1572). Đây là nguồn sử liệu vô cùng quý giá của nhân dân ta trong những ngày đầu dựng nước và giữ nước. Đặc biệt thần tích Tản Viên là một tư liệu quý góp phần tìm hiểu, nghiên cứu về một nhân vật lịch sử được coi là Đệ nhất phúc thần của người Việt cổ. Tản Viên nhập thế, Thần Tản Viên được nhân dân tôn kính là Đức Thánh cả, Đệ nhất “Tứ bất tử” và là Thành Hoàng làng nổi tiếng của nhiều làng quê Việt Nam, trong đó có làng Quán Khái.

Về tiểu sử, sự nghiệp của Thành Hoàng làng Quán Khái có thể tóm lược như sau: Vào cuối đời vua Hùng thứ 18, trong khi tuổi đã cao mà các hoàng tử lại mất sớm, không có người nối dõi, nên nhà vua muốn nhường ngôi cho con rể là Tản Viên Sơn Thánh. Nhân cơ hội này Thục Phán đã đem hàng vạn tinh binh, hợp ở cửa bể, chuẩn bị tấn công nhà nước Văn Lang. Nhà vua nhận được tin vô cùng lo lắng và gọi Tản Viên Sơn Thánh lại hỏi ý kiến, đồng thời giao cho thống lĩnh – bộ binh ứng chiến. Đạo quân Thánh Tản Viên tiến vào Dương Tuyền (sau đổi là trấn Hải Dương) địa phận trang Quán Khái, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, lưu 1.000 quân đóng tại đây. Ông thấy nơi này là vùng đất có thể “rồng ấp, hổ chầu”, thắng cảnh quang đãng, bèn truyền lệnh cho quân sĩ cùng dân chúng lập đồn binh để phòng chống giặc. Sau một thời gian chuẩn bị, ông cất quân từ đạo Dương Tuyền đi đánh quân Thục. Thắng trận, vua mở tiệc lớn mừng đại thắng, gia phong tướng quân, ban cho ông thực ấp ở trang Quán Khái. Tương truyền, Thánh Tản Viên và hai người vợ yêu là công chúa con vua Hùng Duệ Vương đều mất tại trang Quán Khái, từ đó dân làng lập Đình thờ tự.

Trải qua nhiều biến động của thời gian, chiến tranh và xã hội, đình Quán Khái vẫn bảo lưu được nhiều yếu tố kiến trúc gốc có giá trị, thuộc loại hiếm gặp trong hệ thống đình làng ở Hải Phòng. Tổng thể kiến trúc đình mang phong cách truyền thống, bề thế, thể hiện trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ cao của các nghệ nhân xưa.

Tòa đại đình có quy mô lớn, gồm sáu mái chính lợp ngói mũi hài, kết hợp với mười mái đao cong vút tạo nên dáng vẻ uy nghi, khỏe khoắn. Trên bờ nóc, các chi tiết trang trí như con kìm, con sô, đầu guột được đắp nổi tinh xảo, vừa có tác dụng trang trí, vừa mang ý nghĩa trấn giữ, bảo vệ không gian linh thiêng của đình. Hệ thống mái và đao cong được xử lý hài hòa, tạo nhịp điệu kiến trúc mềm mại nhưng vẫn vững chãi.

Một trong những điểm nhấn đặc sắc của đình Quán Khái là hệ thống cổng đình bố trí ở phía Đông và phía Tây. Mỗi cổng được thiết kế theo dạng hai tầng, tám mái đao, tạo thành cấu trúc ngũ môn hoàn chỉnh, cân xứng và bề thế. Với hình thức kiến trúc độc đáo, tinh tế, hệ thống cổng này được đánh giá là một trong những ngũ môn đình đẹp và tiêu biểu nhất tại thành phố Hải Phòng.

Không gian nội thất đình được tổ chức theo kiểu “chồng rường giá chiêng”, một dạng kết cấu phổ biến trong kiến trúc đình, đền cổ, mang đậm phong cách thời Nguyễn đầu thế kỷ XX. Hệ thống cột, kèo, xà, rường đều được làm bằng gỗ lim lớn, chắc khỏe; nhiều cột có kích thước lớn đến mức một người trưởng thành không thể ôm xuể. Kết cấu kiến trúc vừa đảm bảo sự vững chắc cho công trình, vừa tạo nên không gian nội thất cao rộng, trang nghiêm.