Điện Hòn Chén, còn gọi là Huệ Nam Điện, tọa lạc trên Núi Ngọc Trản, thuộc địa phận phường Kim Long, thành phố Huế, nhìn xuống dưới là dòng Sông Hương.

Ngọn núi này trước kia có tên là Hương Uyển Sơn, về sau đổi thành Ngọc Trản, nghĩa là “chén ngọc”. Trong dân gian, địa danh này thường được gọi là Hòn Chén, gắn với giai thoại kể rằng Minh Mạng từng đánh rơi một chiếc chén ngọc tại đây, từ đó hình thành nên tên gọi quen thuộc của ngôi điện.

Tương truyền, ngôi điện xưa từng được gọi là Hoàn Chén, mang ý nghĩa “trả lại chén ngọc”. Câu chuyện kể rằng trong một lần ngự thuyền lên vùng Núi Ngọc Trản bên bờ Sông Hương, Minh Mạng đã vô tình làm rơi một chiếc chén ngọc xuống sông. Khi mọi người tưởng rằng không thể tìm lại được, thì bỗng một con rùa lớn nổi lên từ mặt nước, ngậm chiếc chén ngọc trao trả cho nhà vua. Từ sự việc kỳ lạ ấy, dân gian gọi nơi này là Hoàn Chén, tức nơi chiếc chén ngọc được hoàn lại.

Tuy vậy, trong các văn bản và sắc phong chính thức của triều Nhà Nguyễn, ngôi điện lại được ghi với tên Ngọc Trản Sơn Từ, nghĩa là đền thờ trên núi Ngọc Trản. Đến thời Đồng Khánh (1886 – 1888), công trình được đổi tên thành Huệ Nam Điện, mang ý nghĩa ban ân huệ cho nước Nam. Trải qua thời gian dài gắn với nhiều truyền thuyết và giai thoại, trong dân gian ngôi điện vẫn quen được gọi là Điện Hòn Chén hay Điện Hoàn Chén, cả hai tên gọi đều phản ánh những lớp ký ức văn hóa gắn với địa danh này.

Điện Hòn Chén vốn có nguồn gốc từ một đền thờ nữ thần của người Chăm trên Núi Ngọc Trản, bên bờ Sông Hương. Theo truyền thống tín ngưỡng Chăm Pa, nơi đây từng thờ Po Nagar, vị Nữ thần Mẹ xứ sở có vai trò đặc biệt trong đời sống tâm linh của người Chăm.

Theo truyền thuyết của người Chăm, Po Nagar là con gái của Ngọc Hoàng Thượng đế, được sai xuống trần gian để tạo dựng thế giới và dạy con người sinh sống. Bà được xem là người tạo ra đất đai, cây cối, lúa gạo, đồng thời ban cho con người những sản vật quý như trầm hương và kỳ nam, vốn được xem là biểu tượng cho sự linh thiêng của nữ thần. Hình tượng Po Nagar vì vậy gắn liền với vai trò mẹ sáng thế và mẹ bảo trợ cho cuộc sống cư dân bản địa.

Sau khi người Việt tiến vào vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân, di tích tín ngưỡng này được tiếp nhận và hòa nhập vào hệ thống tín ngưỡng của người Việt. Quá trình này thể hiện rõ sự dung hợp tôn giáo và bản địa hóa tín ngưỡng. Nữ thần Po Nagar được người Việt thờ phụng dưới danh hiệu Thiên Y A Na, còn gọi là Thánh Mẫu Thiên Y A Na, một vị Mẫu thần bảo hộ xứ sở trong tín ngưỡng dân gian miền Trung. Để phiên âm tên Po Nagar trong văn tự Hán, các nho sĩ xưa đã sử dụng bốn chữ “Thiên Y A Na”, vừa gần với âm gốc vừa mang ý nghĩa tôn kính. Cùng với các trung tâm thờ tự khác như Tháp Bà Ponagar, điện Hòn Chén trở thành một địa điểm tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu xứ sở.

Bên cạnh việc thờ Thiên Y A Na, điện Hòn Chén dần trở thành một không gian tín ngưỡng đa thần, tại đây còn thờ Mẫu Liễu Hạnh (còn gọi là Vân Hương Thánh Mẫu), được đưa vào thờ từ khoảng năm 1954. Ngoài ra, trong điện còn có các ban thờ Phật, Quan Vũ và hơn 100 vị thần linh khác, tạo nên một hệ thống thờ tự phong phú phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian.