Đền Bà Chúa Then nằm ở thôn Việt Hương, xã Hương Sơn, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang. Từ trung tâm thành phố Bắc Giang đi khoảng 20 km về phía Bắc là đến đền; còn nếu đi từ thị trấn Kép (huyện Lạng Giang) thì chỉ khoảng 6 km theo hướng Đông Bắc.

Đền bà chúa Then tọa lạc gần bên bờ sông Thương thơ mộng, bản đền có không gian rộng rãi, linh thiêng. Đền được thờ qua nhiều dòng họ, qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo và mở rộng.. Nhìn từ xa đã thấy quần thể khu đền bà Chúa Then cổ kính với những góc mái đền cong vút. Dọc hiên đền, từng hàng cột gỗ Lim to bằng cả người ôm, các cánh cửa đền được làm bằng gỗ quý, có trạm trổ nhiều hoạ tiết hoa văn tinh xảo bởi những bàn tay tài hoa khéo léo của các nghệ nhân. Kiến trúc của khu đền mang đậm nét truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Trong tín ngưỡng dân gian của các dân tộc miền núi phía Bắc, “Then” được hiểu là “Thiên”, tức là trời. Người ta quan niệm rằng Chúa Then là vị thần linh đại diện cho cõi trời, đóng vai trò như một cầu nối tâm linh giữa con người và thế giới thần linh. Thông qua việc thờ cúng Chúa Then, những lời cầu nguyện, mong ước của con người được gửi gắm tới đất trời, cầu mong sự che chở, phù hộ và bình an. Vì vậy, tín ngưỡng thờ Chúa Then từ lâu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng.

Theo quan niệm dân gian, Bà Chúa Then là vị thần bảo trợ, có khả năng che chở và bảo vệ người dân khỏi tai ương, bệnh tật và những điều không may. Người dân thường tìm đến đền để dâng hương, cầu xin phúc lành, sức khỏe, may mắn và sự bình an trong cuộc sống. Tương truyền rằng, vào thời nhà Hậu Lê, nơi đây ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ. Trong miếu có đặt một lư hương cổ, và việc trông coi, hương khói cho miếu được dòng họ Liễu trong vùng truyền đời đảm nhiệm, giữ vai trò thủ nhang qua nhiều thế hệ.

Ban đầu, trong miếu thờ Tứ phủ công đồng theo nghi lễ Tam phủ – Tứ phủ của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đồng thời thờ thêm một vị thần là Bà Chúa Then. Người dân sinh sống quanh khu vực, chủ yếu là đồng bào dân tộc Nùng và Tày, thường xuyên đến đây dâng lễ, cầu mong sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống may mắn. Nhiều người tin rằng những lời khấn cầu của mình đều được linh ứng, vì thế ngôi miếu ngày càng trở nên linh thiêng và được biết đến rộng rãi trong vùng.

Đến năm 2016, ngôi đền được trùng tu và xây dựng lại khang trang hơn. Trong bố cục thờ tự hiện nay, cung chính ở giữa thờ Tam tòa Thánh Mẫu và Bà Chúa Then – vị thần được coi là thủ đền. Ngoài ra, khu vực bên ngoài còn có cung thờ Sơn Trang và cung thờ Thần Triều, tạo thành một hệ thống thờ tự tương đối hoàn chỉnh theo truyền thống tín ngưỡng dân gian.

Ngày nay, Đền Bà Chúa Then ở Bắc Giang không chỉ là nơi người dân và du khách đến dâng hương, cầu nguyện, mà còn là một địa điểm thể hiện rõ nét đời sống tín ngưỡng và văn hóa tâm linh truyền thống của cộng đồng địa phương. Ngôi đền là biểu tượng cho sự tôn kính đối với thần linh và niềm tin của con người vào những giá trị thiêng liêng trong đời sống.

Khu đền Bà Chúa Then hiện nay có quy mô khá rộng, gồm khoảng 10 dãy nhà đền được bố trí thành hai khu thờ chính. Tổng thể kiến trúc thể hiện sự giao thoa đặc sắc giữa tín ngưỡng thờ Tam phủ – Tứ phủ của người Việt và tín ngưỡng thờ Then của các dân tộc Tày, Nùng. Sự kết hợp này không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân trong vùng mà còn tạo nên nét riêng cho không gian thờ tự của ngôi đền.