Đền Xám hay còn gọi là đình Xám, đình Hát ở thôn Lạc Đạo, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định (nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình). Đền thờ Phu dực quốc chính Thượng tướng quân Trần Minh Công.

Trần Minh Công tên thật là Trần Lãm, sinh ngày 18 tháng 8 (không rõ năm), cha là Trần Đức, mẹ là Lâm Thị Hoa. Quê gốc của ông vốn ở Quảng Đông (Trung Quốc), dời về phương nam vào thời Ngô Vương Quyền (939-944) cùng gia đình làm nghề đánh cá tại cửa biển Bố Hải (Thái Bình).

Trần Lãm (陳覧) (?-967) là một nhân vật lịch sử vốn là hào trưởng, gốc Hán chiếm đóng ở vùng Bố Hải Khẩu (Kỳ Bố Hải Khẩu) nay là khu vực thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình. Ông là người lãnh đạo một trong mười hai sứ quân cát cứ ở Việt Nam giữa thế kỷ X. Theo các tài liệu ghi lại, ông là sứ quân trấn giữ vùng cửa biển, có tiềm lực mạnh về kinh tế dựa vào lợi thế của nghề đánh cá biển. Trần Lãm là người gốc Quảng Đông (Trung Quốc), cha là Trần Công Đức sang Việt Nam chiếm giữ, lập nghiệp ở vùng ven biển Bố Hải Khẩu (vùng Thái Bình – Nam Định ngày nay đều có đền thờ). Không có tài liệu để xác định rõ địa phận kiểm soát quản lý của sứ quân Trần Lãm. Nhiều ý kiến cho rằng vào thế kỷ X, Bố Hải Khẩu là trung tâm của vùng đất phía nam sông Luộc, gồm cả vùng đất 2 tỉnh ven biển là Thái Bình và Nam Định ngày nay. Trần Lãm được nhân dân lập đền thờ nhiều nơi ở vùng ven biển Nam Định – Thái Bình. Tại Thái Bình, Trần Lãm được thờ làm thành hoàng làng tại đình Bo (phường Kỳ Bá – trước là Kỳ Bồ) và đình Lạc Đạo (phường Trần Lâm), thành phố Thái Bình. Hàng năm vào dịp tháng 8 và tháng 10 âm lịch (ngày sinh và ngày mất của tướng quân Trần Lãm) là phường Kỳ Bá tổ chức lễ hội truyền thống đình Bo. ở Thái Bình, tên tuổi của ông được đặt cho phường Trần Lãm, các trường tiểu học và THCS Trần Lâm, đường Trần Lâm và khu đô thị Trần Lãm,…”1

Giai đoạn này tình hình đất nước đang có biến loạn. Từ năm 944 khi Ngô Quyền mất, Dương Tam Kha cướp ngôi nhà Ngô, các nơi không chịu thần phục. Nhân đó các thế lực địa phương nổi dậy cát cứ, đánh chiếm lẫn nhau làm triều đình ngày càng suy yếu. Khi ấy ở Bố Hải Khẩu (Kỳ Bố -Thái Bình) Trần Lãm chiêu binh mãi mã, đào hào đắp thành xây dựng căn cứ tại vùng đất Thái Bình, Nam Định ngày nay, hình thành nên một trong 12 sứ quân.

Tại động Hoa Lư (Ninh Bình) có Đinh Bộ Lĩnh là con của Thứ sử châu Hoan Đinh Công Trứ. Với trí thông minh, có khí phách và tài thao lược quân sự lại thấy cảnh nhân dân khổ cực vì loạn 12 sứ quân ông đã dựng cờ khởi nghĩa mong lập nghiệp lớn. Song buổi đầu lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh còn nhiều thiếu thốn, hành động tự phát, thường phải ẩn náu trong rừng sâu. Một hôm Đinh Bộ Lĩnh nghe nói ở Bố Hải Khẩu có ông Trần Lãm là người nhân đức khoan hoà bèn đem con trai là Đinh Liễn đến nương tựa. Minh Công thấy Bộ Lĩnh dáng mạo khôi ngô lạ thường, lại có khí lượng, mới nhận làm con nuôi, sau đó trao lại toàn bộ binh quyền.

Năm Mậu Thìn (968) Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong 12 sứ quân, lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư. Sau khi lên ngôi Đinh Tiên Hoàng đã phong cho sứ quân Trần Lãm chức Phụ dực quốc chính Thượng tướng quân. Trần Minh Công tuổi đã già, cùng tuỳ tùng đi chơi vãng cảnh, đến Lạc Đạo Giao Thuỷ – Thiên Trường thấy cảnh đẹp, làm nhà, sửa chùa, bắc cầu cống, cùng vợ con, dân làng cày cấy. Đinh Tiên Hoàng sai lập sinh từ ở Hoa Lâm – Lạc Đạo, cho dân miễn thuế. Ngài mất năm 977 thọ 71 tuổi, Đinh Tiên Hoàng cùng các con Minh Công lo việc an táng ở phía đông sinh từ.

Cuốn ngọc phả: “Sứ quân ở Bố Hải Khẩu Trần Minh Công” do Tiến sĩ Lê Tung viết ngày 2 tháng 10 niên hiệu Hồng Đức thứ 18 (1487) hiện còn lưu giữ tại đền có ghi lại sự kiện lúc sinh thời Trần Minh Công có qua xứ Lạc Đạo, thấy nơi đây phong cảnh hữu tình, dân cư thuần phác bèn lập sinh từ, giúp địa phương khơi ngòi, đắp đập, tạo dựng làng xã. Ông mất vào ngày 10 tháng 10 tại thôn Lạc Đạo. Đinh Bộ Lĩnh sai dân sở tại phụng thờ, hàng năm mở hội tế lễ và phong mỹ tự: “Quốc đô Thành hoàng”.

Ngôi đền tọa lạc bên trục đường giao thông chính của địa phương, khu di tích có quy mô kiến trúc rộng lớn, được quy hoạch hài hòa và bề thế, gồm các hạng mục chính như: Cổng, Nghi môn, Gác chuông, Đình Hát, Đền chính, Giải vũ cùng hệ thống công trình phụ trợ khác. Phía trước đền là hồ nước rộng, giữa hồ là tượng đài Chủ Tịch Hồ Chí Minh, không chỉ tạo thế phong thủy đẹp mà còn là không gian diễn ra lễ hội bơi chải truyền thống nổi tiếng của làng, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.