Văn Miếu Huế, còn gọi là Văn Thánh Huế hay Văn Thánh Miếu Huế, là công trình thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết Nho học, đồng thời là Văn Miếu chính thức của triều đình dưới thời Nhà Nguyễn. Công trình được xây dựng vào năm 1808 dưới triều Gia Long, trở thành trung tâm biểu tượng cho truyền thống tôn sư trọng đạo và học thuật của quốc gia thời bấy giờ.

Văn Miếu được dựng trên một khu đất rộng, tọa lạc bên bờ bắc sông Sông Hương, thuộc địa phận thôn An Bình, làng An Ninh, ở phía tây Kinh thành Huế. Hiện nay, Văn Thánh nằm bên đường Văn Thánh, TP Huế, cách chùa Thiên Mụ Huế khoảng 1km.

Dưới thời Nhà Nguyễn, Nho học được đặc biệt đề cao và trở thành nền tảng tư tưởng quan trọng của triều đình. Nhà Nguyễn xem học thuyết này như công cụ chủ yếu để duy trì trật tự xã hội, củng cố đạo lý và bảo vệ quyền lực vương triều. Vì vậy, nhiều công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn Nho giáo đã được xây dựng và tu bổ nhằm phổ biến và khắc sâu tinh thần Nho học trong đời sống xã hội, trong đó tiêu biểu là Văn Thánh Miếu Huế. Trong đó, Văn Thánh Huế là biểu tượng văn hóa – kiến trúc, phản ánh rõ nét giai đoạn hưng thịnh của Nho học trong thời kỳ phong kiến cuối cùng của lịch sử Việt Nam.

Văn Miếu thờ Khổng Tử, bậc đại hiền của Nho học được hậu thế tôn xưng là “Vạn Thế Sư Biểu”, người thầy của muôn đời. Trong truyền thống văn hóa Á Đông, những quốc gia chịu ảnh hưởng của Nho học như Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam đều xây dựng Văn Miếu để tôn thờ Khổng Tử cùng các bậc hiền triết Nho gia. Vì vậy, Văn Miếu còn có nhiều tên gọi khác như Tiên Sư Miếu, Khổng Tử Miếu, Chí Thánh Miếu hoặc Chí Thánh Tiên Sư Miếu.

Theo truyền thống Nho giáo, Khổng Tử (551 – 479 TCN), tên thật là Khổng Khâu, sinh tại nước Lỗ (nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc), là nhà tư tưởng và nhà giáo dục vĩ đại của phương Đông. Ông sáng lập học phái Nho gia, xây dựng một hệ thống tư tưởng nhấn mạnh đạo lý nhân nghĩa, lễ giáo và trật tự xã hội. Sau khi ông qua đời, vua nước Lỗ đã lập miếu thờ tại quê hương ông ở Khúc Phụ. Từ đó, việc thờ Khổng Tử dần lan rộng khắp các quốc gia trong khu vực chịu ảnh hưởng của văn hóa Hán.

Tại Việt Nam, việc lập miếu thờ Khổng Tử được ghi nhận sớm nhất vào năm 1070, dưới triều Lý Thánh Tông, khi Văn Miếu Quốc Tử Giám được xây dựng ở kinh thành Thăng Long. Tại đây triều đình cho đắp tượng Khổng Tử cùng các học trò và bậc hiền triết Nho gia như Chu Công, Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử để thờ phụng. Công trình này được xem là Văn Miếu đầu tiên của nước ta. Các triều đại kế tiếp như Trần, Hồ và Hậu Lê đều tiếp tục duy trì và tôn tạo nơi thờ tự này. Đến thời Lê Thánh Tông, triều đình bắt đầu dựng bia tiến sĩ để ghi danh những người đỗ đạt trong các khoa thi, khởi đầu từ khoa thi thời Lê Thái Tông. Hiện nay còn lại 83 tấm bia, trở thành một di sản đặc biệt của truyền thống khoa bảng Việt Nam.

Trong quá trình các chúa Nguyễn mở mang lãnh thổ về phương Nam, việc tôn thờ Khổng Tử cũng được duy trì tại Đàng Trong. Một Văn Miếu được thiết lập tại Phú Xuân (Huế), đặt tại làng Triều Sơn, tuy thời điểm xây dựng cụ thể không được ghi rõ trong sử liệu. Đến năm 1770, 1770 (triều Nguyễn Phúc Khoát) thì Văn Miếu được dời đến xã Long Hồ và được biết tới là Văn Miếu của Đàng Trong. Sau đó, Văn Miếu Huế được xây dựng năm 1808 ở đường Văn Thánh hiện nay gắn liền với sự hình thành, phát triển và thăng trầm của triều Nguyễn thể hiện qua các đời vua Gia Long (xây dựng), Minh Mạng, Thiệu Trị (hoàn thiện).

Sau khi Gia Long thống nhất đất nước và lập nên Nhà Nguyễn, triều đình quyết định xây dựng một Văn Miếu mới mang tính quốc miếu của triều đại. Công trình được dựng tại vị trí hiện nay vào năm 1808, bên bờ Sông Hương, thuộc địa phận thôn An Bình, làng An Ninh, phía tây Kinh thành Huế. Văn Miếu cũ được giữ lại và chuyển đổi chức năng thành Khải Thánh Từ, nơi thờ cha mẹ của Khổng Tử. Việc xây dựng Văn Miếu mới được tiến hành từ 17 tháng 4 đến 18 tháng 9 năm 1808. Nhân dịp này, vua Gia Long cũng cho chế tác lại toàn bộ đồ tế khí, thay thế tượng thánh hiền bằng bài vị thờ theo nghi lễ Nho giáo.